Purxanova Aygul Jumanazarovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Qoraqalpog‘iston respublikasi sharoitida etishtirilgan mosh (Vigna radiata) donlarini saqlash va qayta ishlash texnologiyasini takomillashtirish”, 06.01.11 – Qishloq xo‘jalik mahsulotlarini saqlash va qayta ishlash (qishloq xo‘jaligi fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2026.1.PhD/Qx1950
Ilmiy rahbar: Sultanova Zulfiya Sultanovna, qishloq xo‘jaligi fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Toshkent davlat agrar universiteti, DSc.08/2025.27.12.Qx.02.02.
Rasmiy opponentlar: Iskandarov Zafar Samandarovich, texnika fanlari doktori, professor; Ishniyazova Shaxista Ashurovna, kimyo fanlari nomzodi, dotsent.
Yetakchi tashkilot: Toshkent kimyo-texnologiya instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi Qoraqalpog‘iston Respublikasining iqlim va agrotexnik sharoitida etishtirilgan mosh (Vigna radiata) donlarining tozalik darajasini ta’minlash, saqlash muddatini uzaytirish va qayta ishlash samaradorligini oshirishga qaratilgan ilmiy asoslangan texnologik echimlarini ishlab chiqish hamda takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor Qoraqalpog‘iston Respublikasi sharoitida etishtirilgan mosh (Vigna radiata) navlarining agrobiologik hususiyatlariga ko‘ra Osiyo, Turon va Marjona navlari 10-15 kun erta pisharligi uzoq saqlanishi hamda saqlashga chidamli va un chiqimi yuqori ekanligi isbotlangan;
mosh donlarini tozalash va saqlash texnologiyalarining samaradorligi miqdoriy ko‘rsatkichlar asosida baholanib, tozalash jarayonida aralashmalar miqdori 6,8–7,5 % dan 0,8–1,2 % gacha kamaygani, saqlashda 1000 kg germetik qoplarda umumiy yo‘qotish 15,3 % dan 1,4 % gacha qisqargani hamda 50 kg polipropilen qoplarda yo‘qotishlar 2,0–2,3 marta kamaygani aniqlangan;
mosh donlarini saqlashda ombor harorati o‘rtacha 4-8°C va nisbiy namlik 60–65 % bo‘lganda, mikroorganizmlar 2,1–2,4 marta hamda, hasharotlar zarari 1,8–2,2 marta kamayganligi aniqlangan;
mosh donlarini qayta ishlash texnologiyasi resurs tejamkor yondashuv asosida takomillashtirilib, bug‘doy uniga 25 % mosh uni qo‘shish (3:1 nisbatda) eng maqbul ekanligi, hamda organoleptik va oziqaviy ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lib, ishlab chiqarish rentabelligi 76,6 % gacha oshganligi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Qoraqalpog‘iston Respublikasi sharoitida etishtirilgan mosh doni va unini saqlash, unidan non tayyorlashda maqbul meyorlarni aniqlash bo‘yicha olib borilgan tadqiqot natijalari asosida:
“Non mahsulotlari tayyorlashda mosh unidan foydalanish bo‘yicha tavsiyanoma” tasdiqlangan (Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligining 2026 yil 17 fevraldagi 02/06-622-sonli ma’lumotnomasi). Ushbu tavsiyanoma mosh donini etishtirishga ixtisoslashgan fermer xo‘jaliklari uchun qo‘llanma sifatida xizmat qilmoqda;
moshni qayta ishlab un tayyorlash uchun maqbul navlarini aniqlash ishlanmasi Nukus tumani “Ramiz” fermer xo‘jaligining 1 gektar, Qo‘rao‘zak tumani “Kamal Mamit” fermer xo‘jaligining 1 gektar maydoniga joriy etilgan (Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligining 2026 yil 17 fevraldagi 02/06-622-sonli ma’lumotnomasi). Natijada, mosh navlari donidan un tayyorlashga mos navlarni ajratib olish orqali Durdona navidan 15 895 000 so‘m, Istiqbol navidan 14 928 070 so‘m, Radost navidan 23 955 840 so‘m, Qaxrabo navidan 11 885 000 so‘m, Marjon navidan 11 715 000 so‘m sof foyda olinib, iqtisodiy samaradorlik 113-180% ni tashkil etgan;
mosh donlarini saqlash ishlanmasi Nukus tumani “Aqmang‘it-agroservis” MChJ ning 1 gektar, Taxtako‘pir tumani “Taxtako‘pir nan onimleri” MChJ ning 1 gektar maydonida etishtirilgan mosh donlarini saqlashga joriy etilgan (Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligining 2026 yil 17 fevraldagi 02/06-622-sonli ma’lumotnomasi). Natijada, mosh navlari donlarini 500 tonnalik saqlash kameralarida saqlash orqali Durdona navidan 15 100 970-15 860 400 so‘m, Istiqbol navidan 12 100 020 so‘m, Radost navidan 22 880 100 so‘m sof foyda olinib, iqtisodiy samaradorlik 142-180% ni tashkil etgan.