Xamdamova Sitora Safarovnaning
falsafa fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): Markaziy Osiyo xalqlari tarixiy taraqqiyotida kross-madaniyatining shakllanishi va rivojlanishining falsafiy-paradigmal tahlili, 09.00.03 – Falsafa tarixi (falsafa fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.2.DSc/Fal312
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Samarqand davlat Pedagogika instituti huzuridagi ilmiy darajalar beruvchi DSc.01/2025.27.12.F.10.02
Ilmiy rahbar: Yaxshilikov Jo‘raboy Yaxshilikovich, falsafa fanlari doktori, professor. Rasmiy opponentlar: Navro‘zova Gulchehra Negmatovna, falsafa fanlari doktori, professor; Amridinova Dilrabo Tursunovna, falsafa fanlari doktori, professor, Xujaev Muminjon Isoxonovich, falsafa fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Navoiy davlat universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi. Markaziy Osiyo xalqlari tarixiy taraqqiyotida kross-madaniyatning shakllanishi va rivojlanishini falsafiy-paradigmal tahlil qilish hamda Yangi O‘zbekistondagi islohotlarning konstruktiv ahamiyatini ilmiy asoslashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
kross-madaniyat fenomenining ijtimoiy-falsafiy mohiyati intersub'ektiv ma’no almashinuvi, madaniy liminallik va transmadaniy o‘zaro ta’sir nazariyalarining metodologik sintezi asosida ochib berilib, uning turli madaniy makonlar kesishuvida moslashuv, identiklik transformasiyasi, qadriyatlar rekombinasiyasi va yangi ma’nolarni hosil qilish orqali faoliyat ko‘rsatuvchi ochiq, dinamik hamda o‘zini refleksiv tarzda qayta ishlab chiqaruvchi madaniy-kommunikativ tizim ekani ilmiy-nazariy jihatdan asoslangan;
Markaziy Osiyo kross-madaniy makonining shakllanishida geografik joylashuv, Buyuk Ipak yo‘li orqali kechgan savdo-karvon kommunikasiyalari, etnik o‘zaro ta’sirlar va shahar madaniyati hal qiluvchi geofalsafiy determinantlar ekani, shuningdek, mintaqaning madaniy sintez, ma’nolar almashinuvi va sivilizasiyalar muloqotini institutsionallashtirgan strategik madaniy-tarixiy markaz sifatidagi o‘rni ilmiy-nazariy jihatdan asoslangan;
Markaziy Osiyo xalqlari tarixiy taraqqiyotida tilning kommunikativ-ramziy birlashtiruvchi imkoniyati, diniy e'tiqodning sakral-aksiologik ta’siri va ma’naviy-axloqiy qadriyatlarning me'yoriy-tartibga soluvchi funksiyasi o‘zaro uyg‘unlashib, madaniy sintez, jamoaviy identifikasiya va sivilizasion vorisiylik orqali mintaqaviy madaniy barqarorlikni shakllantiruvchi fundamental ijtimoiy-falsafiy omil ekani ilmiy-nazariy jihatdan asoslangan;
XIX–XX asrlardagi ma’rifatparvarlik va jadidchilik harakatlarining kross-madaniy taraqqiyotdagi ijtimoiy-falsafiy mohiyati Sharq ma’naviy-axloqiy merosi hamda G‘arb ratsional-ma’rifiy qadriyatlari uyg‘unlashuvi negizida ochib berilib, ularning milliy madaniy yangilanish, ijtimoiy ong transformasiyasi va modernizasion jarayonlarni jadallashtiruvchi g‘oyaviy-intellektual omil sifatidagi ta’siri mantiqiy asoslangan;
Yangi O‘zbekiston sharoitida kross-madaniy muloqotni institutsional rivojlantirish, milliy madaniy merosning vorisiyligi va muhofazasini ta’minlash hamda mintaqaviy hamkorlikni madaniy diplomatiya, o‘zaro ishonch va sivilizasiyalar muloqoti tamoyillari asosida kuchaytirishga xizmat qiluvchi polisentrik madaniy hamkorlik modeli ilmiy-nazariy jihatdan asoslangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi:
Muloqot madaniyati fenomeni tushunchasining falsafiy-metodologik tahlili bo‘yicha ishlab chiqilgan takliflar asosida:
Kross-madaniyat fenomenining ijtimoiy-falsafiy mohiyati intersub'ektiv ma’no almashinuvi, madaniy liminallik va transmadaniy o‘zaro ta’sir nazariyalarining metodologik sintezi asosida ochib berilib, uning turli madaniy makonlar kesishuvida moslashuv, identiklik transformasiyasi, qadriyatlar rekombinasiyasi va yangi ma’nolarni hosil qilish orqali faoliyat ko‘rsatuvchi ochiq, dinamik hamda o‘zini refleksiv tarzda qayta ishlab chiqaruvchi madaniy-kommunikativ tizim ekani ilmiy-nazariy jihatdan asoslanganligiga oid taklif-tavsiyalardan O‘zbekiston Milliy universitetida 2022-2024-yillarda bajarilgan IL-4821091548 raqamli “Zamonaviy tahdid va daʼvatlar sharoitida O‘zbekiston va Belarus yoshlari ongi shakllanishining ijtimoiy-madaniy va aksiologik asoslari” mavzusidai fundamental ilmiy loyihasi doirasida belgilangan vazifalarni bajarishda samarali foydalanilgan (Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universitetining 2026-yil 30-iyundagi 04/15276-son ma’lumotnomasi). Chunonchi, bugungi kunda milliy madaniyatni zamonaviy taraqqiyot talablari bilan uyg‘unlashtirish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Natijada, milliy madaniyatning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rnini mustahkamlashga qaratilgan ilmiy-nazariy yondashuvlarni shakllantirishga xizmat qilgan.
Markaziy Osiyo kross-madaniy makonining shakllanishida geografik joylashuv, Buyuk Ipak yo‘li orqali kechgan savdo-karvon kommunikasiyalari, etnik o‘zaro ta’sirlar va shahar madaniyati hal qiluvchi geofalsafiy determinantlar ekani, shuningdek, mintaqaning madaniy sintez, ma’nolar almashinuvi va sivilizasiyalar muloqotini institutsionallashtirgan strategik madaniy-tarixiy markaz sifatidagi o‘rni ilmiy-nazariy jihatdan asoslanganligiga oid taklif va tavsiyalardan Respublika Ma’naviyat va ma’rifat markazining 2024-yilga mo‘ljallangan chora-tadbirlar dasturining VIII yo‘nalishi, 59-bandi doirasida “Turkiy jahon sivilizatsiyalari chorrahasida!” mavzusida targ‘ibot ishlarini tashkil etish va o‘tkazishda foydalanilgan (Respublika Ma’naviyat va ma’rifat markazining 2026-yil 6-yanvardagi 10/2-son ma’lumotnomasi). Natijada, O‘zbekistonning turkiy dunyo madaniy almashuvidagi o‘rni, Sharq va G‘arb o‘rtasidagi muloqotni davom ettirishdagi ahamiyati hamda xalqlar o‘rtasida tinchlik, hamkorlik va o‘zaro hurmatni mustahkamlashdagi roli ilmiy jihatdan asoslanishiga xizmat qilgan;
Markaziy Osiyo xalqlari tarixiy taraqqiyotida tilning kommunikativ-ramziy birlashtiruvchi imkoniyati, diniy e'tiqodning sakral-aksiologik ta’siri va ma’naviy-axloqiy qadriyatlarning me'yoriy-tartibga soluvchi funksiyasi o‘zaro uyg‘unlashib, madaniy sintez, jamoaviy identifikasiya va sivilizasion vorisiylik orqali mintaqaviy madaniy barqarorlikni shakllantiruvchi fundamental ijtimoiy-falsafiy omil ekani ilmiy-nazariy jihatdan asoslanganligiga oid taklif va tavsiyalardan Respublika Ma’naviyat va ma’rifat markazining 2024-yilga mo‘ljallangan chora-tadbirlar dasturining VIII yo‘nalishi, 59-bandi doirasida “Turkiy jahon sivilizatsiyalari chorrahasida!” mavzusida targ‘ibot ishlarini tashkil etish va o‘tkazishda foydalanilgan (Respublika Ma’naviyat va ma’rifat markazining 2026-yil 6-yanvardagi 10/2-son ma’lumotnomasi). Natijada, milliy madaniyatni zamonaviy sharoitlarda saqlash va rivojlantirishning ilmiy-falsafiy asoslarini mustahkamlash, jamiyatda madaniy o‘zlikni chuqurlashtirish hamda madaniy jarayonlarni dinamik boshqarishga muhim xizmat qilgan.
XIX–XX asrlardagi ma’rifatparvarlik va jadidchilik harakatlarining kross-madaniy taraqqiyotdagi ijtimoiy-falsafiy mohiyati Sharq ma’naviy-axloqiy merosi hamda G‘arb ratsional-ma’rifiy qadriyatlari uyg‘unlashuvi negizida ochib berilib, ularning milliy madaniy yangilanish, ijtimoiy ong transformasiyasi va modernizasion jarayonlarni jadallashtiruvchi g‘oyaviy-intellektual omil sifatidagi ta’siri mantiqiy asoslanganligiga oid taklif va tavsiyalardan “Adolat” sotsial-demokratik partiyasi Qashqadaryo viloyat Kengashi tomonidan “Adolat” sotsial-demokratik partiyasining 2024-yilda tasdiqlangan “Teng imkoniyatlar va adolatli jamiyat sari” nomli saylovoldi dasturida belgilangan vazifalar ijrosini ta’minlashda foydalanilgan (“Adolat” sotsial demokratik partiyasi Qashqadaryo viloyati Kengashining 2026-yil 17-apreldagi 24-son ma’lumotnomasi). Natijada, “Adolat” sotsial-demokratik partiyasi Qashqadaryo viloyat Kengashi tomonidan “Sog‘lom turmush tarzi yo‘lida birlashaylik”, “Adolat- qonun ustuvorligida” nomli loyahalarini takomillashtirishga xizmat qilgan.
Yangi O‘zbekiston sharoitida kross-madaniy muloqotni institutsional rivojlantirish, milliy madaniy merosning vorisiyligi va muhofazasini ta’minlash hamda mintaqaviy hamkorlikni madaniy diplomatiya, o‘zaro ishonch va sivilizasiyalar muloqoti tamoyillari asosida kuchaytirishga xizmat qiluvchi polisentrik madaniy hamkorlik modeli ilmiy-nazariy jihatdan asoslanganligiga oid ilmiy xulosa, taklif va tavsiyalardan Qashqadaryo viloyati teleradiokanalining “Oltin voha” radiosi tomonidan 2026-yilda eferga uzatilgan “Nuqtai nazar” radioeshittirishining dastur sseneraiysini tayyorlashda foydalanilgan (O‘zbekiston milliy teleradiokompaniyasi “Qashqadaryo viloyati teleradiokanali” DMining 2026-yil 9-iyundagi 17-05/80-son ma’lumotnomasi). Natijada, ijtimoiy-ma’naviy muhitning barqarorligini ta’minlashga, shuningdek, hududlarda “Jaholatga qarshi ma’rifat” g‘oyasi tamoyillariga asoslangan holda sog‘lom ijtimoiy-ma’naviy, madaniy muhitni shakllantirish va mustahkamlashga, oilalarda halollik va oilaviy qadriyatlarning chuqur singishi orqali har bir shaxsda o‘ziga ishonch tuyg‘usini kuchaytirish hamda farovon va baxtli hayotga intilish ruhini yuksaltirishga yo‘naltirilgan kompleks va tizimli choralar majmuasini ta’minlashga xizmat qilgan.
