Убайдуллаев Ғайрат Зувайтовичнинг
 фан доктори (DSc) диссертация ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри: «Сунъий интеллект шароитида ҳудудий инсон капитали ва кадрларга бўлган эҳтиёжни баҳолаш методологиясини такомиллаштириш (Қашқадарё вилояти мисолида)», 08.00.10 – Демография. Меҳнат иқтисодиёти.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2022.2.DSc/Iqt389.
Илмий раҳбарининг Ф.И.Ш., илмий даража ва унвони: Абдурахмонов Каландар Ходжаевич, Ўзбекистон ва Тожикистон Фанлар академияларининг академиги, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор
Диссертация бажарилган муассаса номи: Г.В.Плеханов номидаги Россия иқтисодиёт университетининг Тошкент шаҳридаги филиали
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Г.В.Плеханов номидаги Россия иқтисодиёт университетининг Тошкент шаҳридаги филиали, DSc.03/2025.27.12.1.24.01   
Расмий оппонентлар: Кобилджон Хушвахтзода Хушвахт, Тожикистон Фанлар академиясининг академиги, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор; Худойбердиев Зайниддин Явкачевич, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор; Насимов Дилмурод Абдуллоевич, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат транспорт университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик. 
II. Тадқиқотнинг мақсади: инсон капитали капитализасияси омиллари, таркибий номутаносибликлар ҳамда унинг ҳудудий иқтисодиётда самарали фойдаланиш механизмларини аниқлаш асосида сунъий интеллект шароитида ҳудудий инсон капиталини комплекс баҳолаш методологиясини такомиллаштириш ва кадрларга бўлган истиқболли эҳтиёжни аниқлаш йўналишларини ишлаб чиқиш ҳамда илмий жиҳатдан асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
сунъий интеллект шароитида ҳудуд ресурс салоҳиятини баҳолашдан унинг иқтисодий капитализасия даражасини баҳолашга ўтишни таъминловчи, инсон капиталини демографик, таълимий, меҳнат, рақамли ва институционал хусусиятларнинг такрор ишлаб чиқариладиган мажмуаси сифатида тизимли кўриб чиқишга асосланган ҳудудий инсон капиталини комплекс баҳолашнинг муаллифлик консептуал модели ишлаб чиқилган;
демографик, таълимий, малакавий, меҳнат, рақамли, инновасион, мобиллик ва ижтимоий блокларнинг ўзаро боғлиқ йиғиндисини қамраб олган ҳудудий инсон капиталини баҳолаш кўрсаткичлари тизими ва интеграл индекси таклиф этилган бўлиб, бу инсон капитали сифатига ҳудудлараро, тармоқлараро ва вақт кесимида ягона методик диагностика воситасини шакллантириш имконини берган;
сунъий интеллект шароитида кадрларга бўлган эҳтиёжни аниқлаш ва прогнозлашнинг методик ёндашувлари такомиллаштирилган бўлиб, улар иқтисодий фаолият турлари, касбий гуруҳлар, малака даражалари, ҳудудлар ва вақт горизонтлари кесимида кадрларга бўлган жорий, ўрнини босувчи, қўшимча, таркибий ва яширин эҳтиёжни ҳисобга олиши билан фарқланади;
Қашқадарё вилояти материаллари асосида инсон капитали ва кадрларга бўлган эҳтиёжни комплекс баҳолашнинг муаллифлик методологияси ишлаб чиқилган ва апробация қилинган бўлиб, у ҳудудий-тармоқ номутаносибликларини, кадрлар танқислиги зоналарини, инсон капиталини капитализасия қилишдаги чекловларни ва ҳудудий кадрлар сиёсатини такомиллаштиришнинг устувор йўналишларини аниқлаш имконини берган;
меҳнат бозори, таълим тизими ва иш берувчилар ўртасидаги ўзаро ҳамкорликнинг ташкилий-иқтисодий механизми асосланган бўлиб, у меҳнатга бўлган талаб прогнози, таълим таклифи ва битирувчиларнинг ишга жойлашиш натижалари ўртасидаги узлюксиз тескари алоқа асосида кадрлар тайёрлаш параметрларини иқтисодиётнинг жорий ва истиқболли эҳтиёжлари билан мувофиқлаштиришни таъминлайди; 
инсон капиталини мониторинг қилиш ва кадрлар сиёсатига аналитик ҳамроҳлик қилишнинг рақамли воситалари ишлаб чиқилган бўлиб, улар статистик, таълимий, кадрларга оид ва платформавий маълумотларни кадрлар тафовути, дефицит компетенсиялар ва ҳудудий ривожланишнинг истиқболли йўналишларини аниқлашга йўналтирилган ягона ахборот-таҳлилий тизимга интеграсия қилишни назарда тутади;
инсон капиталини ривожлантириш ва барқарор иш билан бандликни таъминлашга қаратилган, иш ўринлари сифатини ошириш, малакавий номувофиқликни камайтириш, самарали иш билан бандликни кенгайтириш ҳамда ҳудудий инсон капиталидан фойдаланишнинг иқтисодий қайтимини кучайтиришга йўналтирилган ташкилий-иқтисодий чора-тадбирлар комплекси таклиф этилган;
сунъий интеллект шароитида кадрлар сиёсатини такомил-лаштиришнинг ссенарий-меъёрий ёндашувга асосланган ва таълим тизими, ҳудудий меҳнат бозори, рақамли инфратузилма ҳамда инсон капиталини такрор ишлаб чиқариш механизмларини 2030 ва 2050-йиллар горизонтларида узоқ муддатли мувофиқлаштиришга қаратилган стратегик йўналишлари ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларини жорий этиш. Сунъий интеллект шароитида ҳудудий инсон капитали ва кадрларга бўлган эҳтиёжни баҳолаш методологиясини такомиллаштириш бўйича олинган натижалар асосида: 
ишлаб чиқилган ҳудудий инсон капиталини комплекс баҳолашнинг муаллифлик консептуал модели Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026-йил 5-февралдаги ПҚ-49-сон «2026-йилда янги ёндашувлар асосида ҳудудларни ривожлантириш орқали аҳоли даромадларини ошириш, барқарор иш ўринлари яратиш ва камбағалликни қисқартириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори ижросини таъминлаш бўйича таклифлар тайёрлашда фойдаланилди. Мазкур моделни қўллаш ҳудудларни ўртача баҳолашдан ҳудудлар бўйича инсон капиталининг капитализасия даражасини табақалаштирилган тарзда баҳолашга ўтишни таъминлади, бу эса иш билан бандлик, касбий тайёргарлик ва камбағалликни қисқартиришнинг устувор йўналишларини аниқроқ белгилаш имконини берди (Ўзбекистон Республикаси Қашқадарё вилояти ҳокимлигининг 2026-йил 28-апрелдаги 03-03/4933-сон маълумотномаси). Жорий этишнинг ҳисоб-китоб ва таҳлилий самараси Қашқадарё вилоятининг республика аҳолиси умумий сонидаги улуши 9,7% бўлган ҳолда, талабалар улуши 5,8%ни, битирув улуши 6,0%ни, қабул улуши 7,5%ни ташкил этгани, яъни ҳудуднинг демографик салмоғи билан унинг таълим капитализасияси даражаси ўртасидаги таркибий узилиш аниқланганида намоён бўлди. 
таклиф этилган ҳудудий инсон капиталини баҳолаш кўрсаткичлари тизими ва интеграл индекс Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 5-майдаги ПФ-76-сон «Таълим сифатини таъминлаш ва таълим хизматлари кўрсатиш тизимини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги фармонини амалга ошириш механизмларини такомиллаштиришда қўлланилди. Ушбу ишланмадан фойдаланиш инсон капитали сифати ва кадрлар тайёрлаш тизими самарадорлигини парчаланган статистик кўрсаткичлар даражасидан ягона интеграл ҳудудлараро диагностика даражасига ўтказиш имконини берди (Ўзбекистон Республикаси Қашқадарё вилояти ҳокимлигининг 2026-йил 28-апрелдаги 03-03/4933-сон маълумотномаси). Ҳисоб-китоб ва таҳлилий самара ҳудудлар кесимида таққосланадиган инсон капитали индексининг шакллантирилишида ифодаланди: Қашқадарё вилояти бўйича - 17,4 балл, Самарқанд вилояти бўйича - 21,3 балл, республика бўйича ўртача - 32,5 балл, Тошкент шаҳри бўйича - 83,3 балл. Бу ҳудудларни кадрлар билан таъминланганлик ва инсон капиталини такрор ишлаб чиқариш сифати даражасига кўра ранжирлашнинг амалий асосини яратди.
сунъий интеллект шароитида кадрларга бўлган эҳтиёжни аниқлаш ва прогнозлашнинг такомиллаштирилган методик ёндашувлари Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 22-октябрдаги ПФ-189-сон «Сунъий интеллект технологияларини янада ривожлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги фармонини амалга оширишни илмий-методик жиҳатдан таъминлашда қўлланилди. Уларни жорий этиш кадрларга бўлган талабни прогнозлашни меҳнат бозорининг рақамли излари, таълим таклифи тузилмаси, тармоқ динамикаси ва иқтисодиётнинг ҳудудий ихтисослашуви билан узвий боғлаш имконини берди (Ўзбекистон Республикаси Қашқадарё вилояти ҳокимлигининг 2026-йил 28-апрелдаги 03-03/4933-сон маълумотномаси). Ҳисоб-китоб ва таҳлилий самара кадрларга бўлган эҳтиёжни прогнозлашни парчаланган йиллик ҳисоб-китоблар режимида эмас, балки 1 йил, 3 йил ва 5 йиллик горизонтларда сколзящий прогноз режимига ўтказишда, шунингдек мамлакатда рақамли иш билан бандлик тизимида 400,0 мингдан ортиқ вакансия мавжуд, ҳар йили меҳнат бозорига қарийб 300,0 минг нафар олий таълим битирувчиси кириб келаётган, 2026-йил охиригача эса 15 та сунъий интеллект лабораториясини ишга тушириш назарда тутилган шароитда кадрларга бўлган талабни интеллектуал таҳлил қилишнинг методик базаси яратилганида намоён бўлди.
ҳисоб-китоб ва таҳлилий самара Қашқадарё вилояти катта демографик базага эга бўлишига қарамай, кадрлар билан таъминланганлик даражасининг пастлиги ва яққол таркибий-малакавий дефицит билан тавсифланишини аниқлашда ифодаланди: иш билан бандлик даражаси 65,0%ни, ишсизлик даражаси 5,9%ни, интернет абонентлари сони ҳар 100 аҳолига 66,0 нафарни, АКТ ходимлари сони 1660 нафарни, инсон капитали интеграл индекси 17,4 баллни ташкил этган бўлса, Тошкент шаҳрида ушбу индекс 83,3 баллга етган (Ўзбекистон Республикаси Қашқадарё вилояти ҳокимлигининг 2026-йил 28-апрелдаги 03-03/4933-сон маълумотномаси). Бу инсон капитали капитализасия даражаси паст бўлган ҳудудлар учун манзилли чора-тадбирларни устувор тарзда белгилаш имконини берди.
меҳнат бозори, таълим тизими ва иш берувчилар ўртасидаги ўзаро ҳамкорликнинг асосланган ташкилий-иқтисодий механизми Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 14-февралдаги ПҚ-61-сон «Олий таълим ташкилотлари битирувчиларининг ишга жойлашишига кўмаклашиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарори ижросини таъминлаш механизмларини такомиллаштиришда қўлланилди. Ушбу механизмни қўллаш меҳнатга бўлган талаб прогнозини, кадрлар қабул ва битирув параметрларини, таълимнинг амалиётга йўналтирилганлигини ҳамда битирувчиларнинг кейинги ишга жойлашиш жараёнини методик жиҳатдан ўзаро боғлаш имконини берди (Ўзбекистон Республикаси Қашқадарё вилояти ҳокимлигининг 2026-йил 28-апрелдаги 03-03/4933-сон маълумотномаси). Ҳисоб-китоб ва мақсадли самара олий таълим ташкилотларини битирувчилар ишга жойлашувини қўллаб-қувватлаш инфратузилмаси билан қамровни 95 та ташкилотдан, яъни 222 та олий таълим ташкилотининг 42,8%идан камида 220 та ташкилотгача кенгайтириш, шунингдек ҳар йили меҳнат бозорига чиқувчи қарийб 300,0 минг нафар битирувчини узлюксиз кузатиб боришнинг институционал асосини яратишда намоён бўлди.
инсон капиталини мониторинг қилиш ва кадрлар сиёсатига аналитик ҳамроҳлик қилишнинг ишлаб чиқилган рақамли воситалари Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 22-октябрдаги ПФ-189-сон фармонини амалга ошириш жараёнида қўлланилди. Уларни жорий этиш статистик, таълимий, кадрларга оид ва платформавий маълумотларни интеграция қилишга йўналтирилган ягона ахборот-таҳлилий асосни яратиш имконини берди (Ўзбекистон Республикаси Қашқадарё вилояти ҳокимлигининг 2026-йил 28-апрелдаги 03-03/4933-сон маълумотномаси). Тўғридан тўғри рақамли самара интеграсия қилинган маълумотлар массивлари сонининг 0 дан камида 8 та блоккача оширилишида, таҳлилий ахборотни янгилаш муддатининг 30–90 кундан 1 кунгача қисқаришида, кўникмалар ва малакавий талабларни автоматлаштирилган тарзда ажратиб олишдан ўтадиган вакансиялар улушининг 0,0%дан камида 85,0%гача оширилишида, битирувчининг рақамли профилини шакллантириш кўрсаткичининг 0,0%дан 100,0%гача етказилишида, шунингдек бошқарув органлари учун таҳлилий маълумотнома тайёрлаш вақтининг 10–15 иш кунидан 1 иш кунигача қисқаришида ифодаланди.
инсон капиталини ривожлантириш ва барқарор иш билан бандликни таъминлаш бўйича таклиф этилган ташкилий-иқтисодий чора-тадбирлар комплекси Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026-йил 5-февралдаги ПҚ-49-сон қарори ижросини таъминлаш бўйича таклифлар тайёрлашда қўлланилди. Уни жорий этиш барқарор иш билан бандликни шунчаки бандлар сонининг расмий ўсиши эмас, балки иш ўринлари сифати, малакавий адекватлик, даромад етарлилиги ва меҳнат траекторияларининг институционал барқарорлиги асосида инсон капиталини капитализация қилиш натижаси сифатида қараш имконини берди (Ўзбекистон Республикаси Қашқадарё вилояти ҳокимлигининг 2026-йил 28-апрелдаги 03-03/4933-сон маълумотномаси). Ҳисоб-китоб ва мақсадли самара амалий чора-тадбирларни 120,0 минг мутахассисни талаб юқори бўлган касбларга ўқитишга, 37 та оғир туманда камбағалликни камида 2,0 баробар қисқартиришга, 33 та туман ва шаҳарни камбағаллик ва ишсизликдан холи ҳудудларга айлантиришга, шунингдек Қашқадарё вилоятида иш билан бандлик сифатини оширишга йўналтирилганида намоён бўлди. Мазкур ҳудудда ўртача иш ҳақи 4 476,7 минг сўмни ташкил этган бўлса, нисбатан юқори самарадор тармоқларда бу кўрсаткич қурилишда 6 548,8 минг сўмга, саноатда 7 525,1 минг сўмга, ташиш ва сақлаш соҳасида 9 659,1 минг сўмга, ахборот ва алоқа соҳасида эса 15 298,1 минг сўмга етган.
сунъий интеллект шароитида кадрлар сиёсатини такомиллаштиришнинг ишлаб чиқилган стратегик йўналишлари Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 5-майдаги ПФ-76-сон фармони, 2025-йил 14-февралдаги ПҚ-61-сон қарори ва 2025-йил 22-октябрдаги ПФ-189-сон фармони ижросини комплекс такомиллаштиришда қўлланилди. Уларни жорий этиш таълим сифати, битирувчиларнинг ишга жойлашиши, рақамли инфратузилма, кадрларга бўлган талабни интеллектуал прогнозлаш ва ҳудудий табақалаштирилган кадрлар буюртмасини ўзаро боғловчи ички жиҳатдан мувофиқлаштирилган тизимни шакллантириш имконини берди (Ўзбекистон Республикаси Қашқадарё вилояти ҳокимлигининг 2026-йил 28-апрелдаги 03-03/4933-сон маълумотномаси). Ссенарий-меъёрий иқтисодий самара қуйидаги параметрларга эришишда ифодаланди: халқаро аккредитасиядан ўтган таълим дастурлари сонини 2025-йилдаги 40 тадан 2030-йилга бориб камида 120 тага ва 2050- йилга бориб камида 300 тага етказиш; олий таълим ташкилотларини битирувчилар ишга жойлашувини қўллаб-қувватлаш инфратузилмаси билан қамровни 95 тадан, яъни 42,8%дан камида 220 та ташкилотгача кенгайтириш; интернетдан фойдаланиш имконига эга корхона ва ташкилотлар улушини 37,6%дан камида 60,0%га, кейинчалик эса камида 90,0%га етказиш; кадрлар тайёрлаш тизимида сунъий интеллект инфратузилмасини 2026-йил охиригача 15 та лаборатория ва камида 100 та лойиҳадан 2030-йилга бориб камида 50 та лаборатория ва 250 та лойиҳага, узоқ муддатли истиқболда эса камида 120 та лаборатория ва 600 та лойиҳагача ривожлантириш; ишсизлик даражасини 4,8%дан 4,0%га, кейин эса 3,5%гача пасайтириш; таълим соҳасида меҳнатга ҳақ тўлашнинг ўртача республика иш ҳақига нисбатан даражасини 68,6%дан 80,0%га, кейинчалик эса 95,0%гача ошириш.