Набиев Алишер Исомиддиновичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): Инглиз ва ўзбек тилларидаги нейтралитетнинг лексик, грамматик воситалари тадқиқи, 10.00.13 - Қиёсий ва чоғиштирма тилшунослик (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.4.PhD/Fil4185.
Илмий раҳбар: Мирсанов Ғайбулло Қулмуродович, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат чет тиллар институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд давлат чет тиллар институти, PhD. 03/2025.27.12.Fil.37.02.
Расмий оппонентлар: Сулаймонова Нилуфар Жаббаровна, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Файзуллоев Отабек Мухамадович, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Етакчи ташкилот: Қарши давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади инглиз ва ўзбек тилларида нейтралитет ҳодисасини ҳосил қилувчи лисоний воситаларни аниқлаш ва чоғиштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
инглиз ва ўзбек тилларида нейтралитет ҳодисасининг лексик ва грамматик таркиби ушбу тилларнинг ички табиати, консептуаллашиши ҳамда нутқ фаолиятининг мураккаб механизмлари синтактик тузилмалар, метафорик ифодалар, ёрдамчи тил бирликлари билан чамбарчас боғлиқ эканлиги аниқланган;
ҳар икки тилда нейтрал маъно ифодаловчи лексик бирликлар (сўз ва иборалар)нинг семантик-функсионал майдони уларнинг оммонимик, синонимик хусусиятлари ва контекст таъсирида аниқлик ва ноаниқлик чегаралари фарқланиши исботланган;
инглиз ва ўзбек тилларида нейтралитет ҳодисаси замон шакллари, нисбат, майл категориаялари, модал бирликлар ҳамда синтактик конструксиялар доирасида фаоллашиши очиб берилган;
инглиз ва ўзбек тилларида нейтралитетнинг прагматик вазифалари (нутқ экономияси) ва семантик (ноаниқлик, номаълумлик) тарзда намоён бўлиши сўзловчининг ноаниқ ифодаси, эҳтиёткор позицияси, инкор матн мазмуни ҳамда аниқлик киритувчи лисоний воситаларнинг қўлланмаслигида юзага келиши далилланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Инглиз ва ўзбек тилларида нейтралитет мазмунга эга лексик, грамматик воситаларнинг қиёсий типологик тадқиқи жараёнида эришилган илмий натижалар асосида:
инглиз ва ўзбек тилларида нейтралитетнинг прагматик ва семантик намоён бўлиши сўзловчининг ноаниқ ифодаси, эҳтиёткор позицияси, инкор матн мазмун ҳамда аниқлик киритувчи лисоний воситаларнинг йўқлигида юзага келиши далилланганига оид ишлаб чиқилган таклиф-тавсиялари, назарий хулосаларидан Ўзбекистон Миллий университетида 2024-2025-йиллар давомида бажарилган ИЛ-7823051524-сонли “Паратранслатор: параллел корпусга асосланган контестологик электрон таржима луғат платформасини яратиш” мавзусидаги инновацион лойиҳа вазифаларини бажаришда фойдаланилган (Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университетнинг 2026-йил 24-мартдаги 04/11-8125-сон маълумотномаси). Натижада, лойиҳа доирасида нейтралитетнинг прагматик ва семантик ифодаси ноаниқлик, эҳтиёткорлик ва инкор мазмунини аниқлашга хизмат қилган;
ҳар икки тилда нейтралитет маъно ифодаловчи лексик-бирликлар (сўз ва иборалар) нинг семантик-функсионал майдони предикат ва бошқа лингвистик бирликларнинг аниқлик ва ноаниқлик чегараларини белгилаши исботланганига оид тавсия қилинган методлардан, назарий хулосаларидан Ўзбекистон Миллий университетида 2024-2025-йиллар давомида бажарилган “РЕП-25112021/113 – УзУДТ: Ўзбек тилида табиий тилни қайта ишлаш учун универсал боғлиқлик дарахти корпуси ва унинг семантик таҳлили” мавзусидаги илмий лойиҳа бажаришда фойдаланилган (Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университетнинг 2026-йил 24-мартдаги 04/11-8124-сон маълумотномаси). Натижада, нейтрал маъно ифодаловчи лексик бирликлар аниқлик ва ноаниқлик чегараларини белгилашга хизмат қилган;
инглиз ва ўзбек тилларида нейтралитет ҳодисаси лексик ва грамматик воситалар орқали ифодаланиши, тилнинг табиати, инсон тафаккури ва нутқ фаолиятининг мураккаб механизмлари билан чамбарчас боғлиқ эканлиги аниқланган. Ҳар икки тилда нейтралитет маъно ифодаловчи лексик бирликлар (сўз ва иборалар)нинг семантик-функсионал майдони предикат ва бошқа лингвистик бирликларнинг аниқлик ва ноаниқлик чегараларини белгилаши далилланган ҳамда назарий хулосаларидан Қарши давлат университетида 2021-2023-йилларда амалга оширилган “СУЗ-800-21 – ГР-3181 “Реинфорcинг Энглиш Лангуаге cомпетенcе ат Карши Стате Университй” номли халқаро грант лойиҳасини бажаришда фойдаланилган (Қарши давлат университетининг 2026-йил 28-апрелдаги 04/4223-сон маълумотномаси). Натижада, лойиҳа доирасида нейтрал маъно ифодаловчи лексик бирликларнинг аниқлик ва ноаниқлик чегараларини белгилашдаги аҳамияти амалий жиҳатдан тасдиқланган;
инглиз ва ўзбек тилларида нейтралитетнинг прагматик вазифалари (нутқ экономияси) ва семантик (ноаниқлик, номаълумлик) тарзда намоён бўлиши сўзловчининг ноаниқ ифодаси, эҳтиёткор позицияси, инкор матн мазмуни ҳамда аниқлик киритувчи лисоний воситаларнинг нутқда фаоллашиши натижаларидан Самарқанд вилояти телерадиокомпаниясида тайёрланган медиа материаллар - “Ассалом, Самарқанд!” тонгги дастури ҳамда 2025-йил 16-апрел куни “Самарқанд” радиоканалида эфирга узатилган “Кун мавзуси” эшиттиришининг ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Самарқанд вилояти телерадиокомпаниясининг 2025-йил 16-апрелдаги 01-07/152-сон маълумотномаси). Ссенарийлар тайёрлашда нейтрал лексик ва грамматик бирликлардан фойдаланилиб, матнларнинг обективлиги ва тушунарлилиги таъминланди. Натижада илмий-амалий хулосалар келгусидаги медиа материаллар мазмунини бойитиш ва уларни илмий асосда такомиллаштиришга хизмат қилган.
