Рустамов Миржалол Азамат ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Мураккаблашган содда гапларнинг синтактик-семантик хусусиятлари” 10.00.01 – Ўзбек тили (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/Fil5476.
Илмий раҳбар: Хайруллаев Хуршиджон Зайниевич, филологийа фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат чет тиллар институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.09.07
Расмий оппонентлар: Муҳамедова Саодат Худойбердиевна, филология фанлари доктори, профессор; Бобокалонов Рамазон Ражабович, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Етакчи ташкилот: Термиз давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ҳозирги ўзбек тилидаги мураккаблашган содда гапларнинг пропозитив структураси ва синтактик қурилмалар деривациясининг формал-синтактик, функсионал-семантик ҳамда нутқий хусусиятларини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
содда гапни мураккаблаштирувчи ундалма, кириш ва киритма каби бирликлар ундаш, даъват, чақириқ, ишонч сингари мазмуний ҳамда предикативлик, вокативлик, модаллик каби грамматик муносабатларнинг мазмуний-синтактик табиати ва шу асосда нутқнинг коммуникатив воқеланиш хусусиятлари очиб берилган;
ҳозирги ўзбек тилидаги мураккаблашган содда гаплар деривациянинг гапга четдан олиб кирилувчи марказий воситаси – оператор, деривация жараёнигача бўлган лингвистик бирлик – операнд, жараённинг маҳсули, унинг ҳосиласи – дериват эканлиги, субект мазмунидаги мураккаблаштирувчи воситаларнинг синтактик роли, тил ва нутқ таркибидаги ўрни кабилар “Кеча ва кундуз”, “Дунёнинг ишлари” сингари асарлардан олинган мисоллар орқали далилланган;
содда гапларнинг синтактик структурасида содир бўладиган мураккаблашув унинг предикативлигини ўзгартирмаслиги, аммо қурилманинг семантикасига таъсир этиши, уни қўшимча изоҳ ва тушунчалар билан бойитиши, тафаккурдаги мавҳум нутқий вазиятни ойдинлаштириши, мулоқотнинг аниқ шахсга йўналганлиги, экспрессивлиги, эмоционаллиги каби шаклий-мазмуний хусусиятлар очиб берилган;
ўзбек тилидаги содда гапларни мураккаблаштирувчи компонентларда муҳаббат, нафрат, эркалаш, ҳурмат каби пропозитив, шунингдек, киноя, ачиниш, ҳайратланиш каби пресуппозитив маънолар англаниши, улар очиқ ва яширин фикрнинг ифодаланишида прагматик функсияни бажариши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбек тилшунослигида мураккаблашган содда гапларнинг синтактик-семантик хусусиятларини ўрганиш асосида:
содда гапни мураккаблаштирувчи ундалма, кириш ва киритма каби бирликлар ундаш, даъват, чақириқ, ишонч сингари мазмуний ҳамда предикативлик, вокативлик, модаллик каби грамматик муносабатларнинг мазмуний-синтактик табиати ва шу асосда нутқнинг коммуникатив воқеланиш хусусиятлари очиб берилганлигига оид натижалардан Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтида 2021–2023-йилларда бажарилган “Қорақалпоқ фолклорида оламнинг этнолингвистик тасвири” номли фундаментал лойиҳада фойдаланилган (Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтининг 2025-йил 6-ноябрдаги 702/1-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа материаллари мураккаблашган гапларнинг шаклланиши ва ривожланиши бўйича бойиган;
ҳозирги ўзбек тилидаги мураккаблашган содда гаплар деривациянинг гапга четдан олиб кирилувчи марказий воситаси – оператор, деривация жараёнигача бўлган лингвистик бирлик – операнд, жараённинг маҳсули, унинг ҳосиласи – дериват эканлиги, субект мазмунидаги мураккаблаштирувчи воситаларнинг синтактик роли, тил ва нутқ таркибидаги ўрни кабилар “Кеча ва кундуз”, “Дунёнинг ишлари” сингари асарлардан олинган мисоллар орқали далилланганлигига оид натижалардан Самарқанд давлат чет тиллар институтида 2022–2024-йилларда амалга оширилган, АҚШ давлат департаменти молиялаштирган “Энглиш Аccесс Миcросчоларшип Програм” номли грант лойиҳасида фойдаланилган (Самарқанд давлат чет тиллар институтининг 2025-йил 12-ноябрдаги 3563/02-сон маълумотномаси). Натижада мураккаблашган содда гапларнинг синтактик-семантик хусусиятларига оид айрим масалалар ҳал этилган;
содда гапларнинг синтактик структурасида содир бўладиган мураккаблашув унинг предикативлигини ўзгартирмаслиги, аммо қурилманинг семантикасига таъсир этиши, уни қўшимча изоҳ ва тушунчалар билан бойитиши, тафаккурдаги мавҳум нутқий вазиятни ойдинлаштириши, мулоқотнинг аниқ шахсга йўналганлиги, экспрессивлиги, эмоционаллиги каби шаклий-мазмуний хусусиятлар очиб берилган натижаларидан 2023–2024-йилларда Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида бажарилган АЛ-662205561 рақамли “Алишер Навоий муаллифлик корпусини яратиш” номли лойиҳада фойдаланилган (Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 7-ноябрдаги 04/1-5385-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа мазмуни мураккаблашган синтактик бирликлар билан бойитилган;
ўзбек тилидаги содда гапларни мураккаблаштирувчи компонентларда муҳаббат, нафрат, эркалаш, ҳурмат каби пропозитив, шунингдек, киноя, ачиниш, ҳайратланиш каби пресуппозитив маънолар англаниши, улар очиқ ва яширин фикрнинг ифодаланишида прагматик функсияни бажариши аниқланганлигига оид хулосалардан 2025-йил март ойида Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси Самарқанд телеканалининг “Диёр янгиликлари” дастури ссенарийларини шакллантиришда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси Самарқанд телеканалининг 2025-йил 8-ноябрдаги 01-07/363-сон маълумотномаси). Натижада дастур ссенарийсининг баён услубида эмоционал-экспрессивлик таъминланган.