Alimova Sarvinoz Sobirovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar. Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): Ot so‘z turkumining qiyosiy-tipologik tadqiqi (o‘zbek va ingliz tillari misolida), 10.00.13 – Qiyosiy va chog‘ishtirma tilshunoslik (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.2.PhD/Fil4614.
Ilmiy rahbar: Pardaev Azamat Baxronovich, filologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Samarqand davlat chet tillar instituti, PhD.03/2025.27.12.Fil/37.02. 
Rasmiy opponentlar: Xayrullaev Xurshidjon Zaynievich, filologiya fanlari doktori (DSc), professor; Nizomova Mohinur Baratboevna, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent.
Yetakchi tashkilot: Navoiy davlat pedagogika instituti. 
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik
II. Tadqiqotning maqsadi o‘zbek va ingliz tillarida ot so‘z turkumiga xos grammatik va semantik kategoriyalarni qiyosiy-tipologik jihatdan baholash, ularning umumiy va differensial jihatlarini aniqlash orqali yagona ilmiy metatilda izohlashga asoslangan nazariy yondashuvni shakllantirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
o‘zbek va ingliz tillarida otlarning nominativ-semantik tizimiga xos atoqlilik-turdoshlik, jonlilik-jonsizlik, aniqlik-mavhumlik, sanalish-sanalmaslik hamda jamlik kategoriyalarining semantik universalligi va grammatik ifodalanishidagi tipologik tafovutlar aniqlanib, mazkur kategoriyalarning semantik jihatdan izomorf, grammatik ifodalanishida esa allomorf xususiyatga ega ekanligi ochib berilgan;
ot so‘z turkumiga xos grammatik kategoriyalar o‘zbek tilida ko‘proq morfologik vositalar orqali, ingliz tilida esa sintaktik va leksik vositalar orqali ifodalanishi, qaratqich kelishigi har ikkala tilda egalik munosabatini ifodalashi bilan izomorf, o‘zbek tilida kelishik affiksi, ingliz tilida esa “-ʼs” shakli va of konstruksiyasi orqali ifodalanishi bilan allomorf xususiyatga egaligi hamda o‘zbek tilidagi chiqish, o‘rin-payt hamda jo‘nalish kelishiklari ingliz tilida asosan predloglar yordamida ifodalanishi dalillangan;
ot so‘z turkumiga xos jins kategoriyasining morfologik ko‘rsatkichlari zamonaviy til taraqqiyoti jarayonida ingliz tilida asta-sekin neytrallashib, yo‘qolib borayotganligi; o‘zbek tilida esa jins kategoriyasi faqat semantik va leksik darajada mavjudligi, mustaqil grammatik kategoriya darajasida shakllanmaganligi  isbotlangan;
otlarning avtomatik tarjimasida grammatik va semantik interpretatsiya jarayonini optimallashtirishga qaratilgan grammatik-semantik interpretatsiya modeli ishlab chiqilgan, mazkur model otlarning morfologik, grammatik va semantik xususiyatlarini kompleks baholash asosida ularning referensial ma’nosini to‘g‘ri aniqlash imkonini berishi asoslangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. O‘zbek va ingliz tillarida ot so‘z turkumini qiyosiy-tipologik tadqiq qilish jarayonida erishilgan natijalar asosida:
o‘zbek va ingliz tillarida otlarning nominativ-semantik tizimiga xos atoqlilik-turdoshlik, jonlilik-jonsizlik, aniqlik-mavhumlik, sanalish-sanalmaslik hamda jamlik kategoriyalarining semantik universalligi va grammatik ifodalanishidagi tipologik tafovutlar aniqlanib, mazkur kategoriyalarning semantik jihatdan izomorf, grammatik ifodalanishida esa allomorf xususiyatga ega ekanligi ilmiy jihatdan ochib berilganligi haqidagi ilmiy-nazariy qarashlardan Qori Niyoziy nomidagi tarbiya pedagogikasi milliy instituti Qoraqalpog‘iston filialida 2017-2020-yillarda bajarilgan FZ-2016-09081165532 raqamli “Qoraqalpoq tilining yangi alfaviti va imlo qoidalariga muvofiq ona tili va adabiyotini rivojlantirish metodikasi” mavzusida bajarilgan fundamental loyihasini amalga oshirishda foydalanilgan (Qori Niyoziy nomidagi tarbiya pedagogikasi milliy instituti Qoraqalpog‘iston filialining 2025-yil 11-apreldagi 147-son ma’lumotnomasi). Natijada, fundamental loyiha doirasida tayyorlangan ilmiy maqolalar hamda monografiyalar ot so‘z turkumiga xos semantik kategoriyalar  (o‘zbek va ingliz tilshunosligi misolida) yuzasidan tadqiqotlar ilmiy saviyasini oshirishga xizmat qilgan;
ot so‘z turkumiga xos grammatik kategoriyalar o‘zbek tilida ko‘proq morfologik vositalar orqali, ingliz tilida esa sintaktik va leksik vositalar orqali ifodalanishi, qaratqich kelishigi har ikkala tilda egalik munosabatini ifodalashi bilan izomorf, o‘zbek tilida kelishik affiksi, ingliz tilida esa “-ʼs” shakli va “of” konstruksiyasi orqali ifodalanishi bilan allomorf xususiyatga egaligi hamda o‘zbek tilidagi chiqish, o‘rin-payt hamda jo‘nalish kelishiklari ingliz tilida asosan predloglar yordamida ifodalanishi dalillanganligi haqidagi xulosalardan Evropa Ittifoqi tomonidan Erasmus + dasturining 561624-ERR-1-2015-UK-EPPKA2-CBHE-SP-ERASMUS + CBHE IMEP: “O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimi jarayonlarini modernizatsiyalash va xalqarolashtirish” nomli innovatsion tadqiqotlar loyihasi doirasida foydalanilgan (Samarqand davlat chet tillari institutining 2024-yil 23-oktyabrdagi 2273/02-son ma’lumotnomasi). Natijada, erishilgan natijalar va ishlab chiqilgan tavsiyalar mazkur xalqaro loyihani amalga oshirishda va uning o‘quv jarayonida qo‘llanilgan;
ot so‘z turkumiga xos jins kategoriyasining morfologik ko‘rsatkichlari zamonaviy til taraqqiyoti jarayonida ingliz tilida asta-sekin neytrallashib, yo‘qolib borayotganligi; o‘zbek tilida esa jins kategoriyasi faqat semantik va leksik darajada mavjudligi, mustaqil grammatik kategoriya darajasida shakllanmaganligi  isbotlanganligi bo‘yicha keltirilgan xulosalardan Samarqand davlat chet tillar institutida Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining 2022-yil 12-dekabrdagi 2/24-4/7-690-sonli xatiga asosan 2022-2024-yillarda amalga oshirilgan va Toshkent shahridagi AQSh elchixonasi hamda Xalqaro ta’lim bo‘yicha Amerika Kengashi bilan hamkorlikda AQSh davlat departamenti tomonidan moliyalashtiriladigan “English Access Microscholarship Program” loyihasi doirasida tadqiqot ishining ilmiy natijalari va qiyosiy-tipologik tahlillaridan foydalanilgan (Samarqand davlat chet tillari institutining 2024-yil 23-oktyabrdagi 2272/02-son ma’lumotnomasi). Natijada, to‘plangan misollar tahlili davomida aniq ma’lumotlar berilganligi sohaga oid lug‘at, o‘quv qo‘llanma, darslik kabilar yaratilishida va oliy ta’lim tizimida o‘qitiladigan grammatika, leksikologiya, qiyosiy tilshunoslik kabi ko‘plab fanlar doirasida manba bo‘lib xizmat qilishi asoslangan;
otlarning avtomatik tarjimasida grammatik va semantik interpretatsiya jarayonini optimallashtirishga qaratilgan grammatik-semantik interpretatsiya modeli ishlab chiqilgan, mazkur model otlarning morfologik, grammatik va semantik xususiyatlarini kompleks baholash asosida ularning referensial ma’nosini to‘g‘ri aniqlash imkonini berishi asoslanganligi asosida aniqlangan ilmiy-nazariy xulosalardan Samarqand teleradiokanali orqali 2024-yil oktyabr oyi davomida efirga uzatilgan “Diyor yangiliklari” ko‘rsatuvi ssenariylarini shakllantirishda foydalanilgan (Samarqand viloyat teleradiokompaniyasining 2024-yil 22-oktyabrdagi 01/07/287-son ma’lumotnomasi). Natijada, Samarqand viloyati teleradiokomraniyasi teletomoshabinlariga o‘zbek va ingliz tillarida ot so‘z turkumining leksik-semantik hamda grammatik xususiyatlari haqida ma’lumotlar taqdim etilgan.