Xujaniyazova Hilola Turaevnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar. Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): Ingliz va o‘zbek tillarida yuridik ritorikaning chog‘ishtirma tadqiqi, 10.00.13 – Qiyosiy va chog‘ishtirma tilshunoslik (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2019.2.PhD/Fil899.
Ilmiy rahbar: Samigova Xushnuda Batirovna, filologiya fanlari doktori (DSc), professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Samarqand davlat chet tillar instituti, PhD.03/2025.27.12.Fil.37.02.
Rasmiy opponentlar: Xayrullaev Xurshidjon Zaynievich, filologiya fanlari doktori (DSc), professor; Baxadirov Jaxongirmirzo Abdumajitovich, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent.
Yetakchi tashkilot: Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi ingliz va o‘zbek tillarida yuridik ritorikaning lingvomadaniy va pragmatik xususiyatlarini aniqlash, ulardagi o‘xshash va farqli jihatlarini ochib berishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ingliz va o‘zbek tillari sud diskursida kommunikativ-pragmatik ta’sirni ta’minlovchi til vositalarining lingvistik, pragmatik va kommunikativ-funksional roli nutqiy aktlar tizimida, xususan, illokutiv va perlokutiv mexanizm qonuniyatlari asosida pragmatik samaradorlikni ta’minlashdagi kommunikativ ta’sirni kuchaytirish, adresatni ishontirish va nutqiy maqsadga erishishdagi o‘rni asoslangan;
ingliz va o‘zbek tillarida yuridik ritorikada qo‘llaniladigan leksik, sintaktik, semantik, funksional va struktur xususiyatlarning sud nutqida huquqiy mazmunni huquqiy me’yorlar, protsessual talablar, dalil va huquqiy pozisiyalarni mantiqiy izchillikda, aniqlik, qatiylik va ishonarliligini ta’minlashdagi huquqiy mazmunni aniq ifodalash, dalillarni izchil bayon etish va ishontirish ta’sirini kuchaytirishdagi ahamiyati dalillangan;
chog‘ishtirilayotgan tillarda yuridik ritorikaning diskursiv tahlili asosida sud nutqida adresant intensiyasi, adresatga yo‘naltirilgan ta’sir va institutsional kontekst o‘rtasidagi o‘zaro kommunikativ, pragmatik va institutsional bog‘liqlik aniqlanib, mazkur omillarning huquqiy bahs-munozarada dalillash kuchini mustahkamlashdagi huquqiy pozisiyani belgilash va qaror qabul qilish jarayoniga ta’sir ko‘rsatishdagi roli asoslangan;
yuridik xulq-atvor aktlarining ritorik-pragmatik tabiati milliy huquqiy an’analar, madaniy me’yorlar va institutsional qoidalar bilan shartlanganligi hamda ritorik qurilmalar, uslubiy-ekspressiv vositalar, intonatsiya hamda paralingvistik omillarning perlokutiv samarani kuchaytirishdagi kommunikativ ta’sirni oshirish, emotsional ta’sirni kuchaytirish va huquqiy muloqot natijadorligini ta’minlash xizmati aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Ingliz va o‘zbek tillarida yuridik ritorikaning qiyosiy milliy-madaniy tahlili bilan bog‘liq ilmiy tadqiqi bo‘yicha ishlab chiqilgan nazariy takliflar, amaliy tavsiyalar va xulosalar asosida:
ingliz va o‘zbek tillari sud diskursida kommunikativ-pragmatik ta’sirni ta’minlovchi til vositalarining lingvistik, pragmatik va kommunikativ funksional roli nutqiy aktlar tizimida, xususan, illokutiv va perlokutiv mexanizm qonuniyatlari asosida pragmatik samaradorlikni ta’minlashdagi kommunikativ ta’sirni kuchaytirish, adresatni ishontirish va nutqiy maqsadga erishishdagi o‘rni asoslanganligiga oid ilmiy-nazariy xulosalardan Samarqand davlat chet tillari institutida bajarilgan №I-204-4-5 “Ingliz tili mutaxassislik predmetlaridan axborot-kommunikatsion texnologiyalari asosida vertual resurslar yaratish va o‘quv jarayoniga joriy etish” nomli innovatsion tadqiqot loyihasida foydalanilgan (Samarqand davlat chet tillari institutining 2021-yil 29-sentyabrdagi 2389/30.02.01-son ma’lumotnomasi). Natijada, loyiha doirasida ritorika va yuridik diskurs bo‘yicha tayyorlangan ilmiy maqolalar, monografiyalar va darsliklarning ilmiy saviyasini oshirishga erishilgan;
ingliz va o‘zbek tillarida yuridik ritorikada qo‘llaniladigan leksik, sintaktik, semantik, funksional va struktur xususiyatlarning sud nutqida huquqiy mazmunni huquqiy me’yorlar, protsessual talablar, dalil va huquqiy pozisiyalarni mantiqiy izchillikda, aniqlik, qatiylik va ishonarliligini ta’minlashdagi huquqiy mazmunni aniq ifodalash, dalillarni izchil bayon etish va ishontirish ta’sirini kuchaytirishdagi ahamiyati dalillanganligiga oid tadqiqot natijalaridan Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida 2021-2023 yillarda bajarilgan №608413-EPP-1-2019-1-NO-EPPKA2-CBY-ACPALA Erasmus + “Gender asosidagi zo‘ravonlikning oldini olishda imkoniyatlarni kengaytirish yo‘llari” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy loyihasida foydalanilgan (Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2026-yil 23-fevraldagi 04/1-1071-son ma’lumotnomasi). Natijada, ingliz va o‘zbek advokatlari nutqiga oid paralingvistik xususiyatlarning o‘xshash va farqli jihatlari, advokatlar nutqining lingvokulturologik xususiyatlariga oid materiallar bilan yuqoridagi modullar boyitilgan;
chog‘ishtirilayotgan tillarda yuridik ritorikaning diskursiv tahlili asosida sud nutqida adresant intensiyasi, adresatga yo‘naltirilgan ta’sir va institutsional kontekst o‘rtasidagi o‘zaro kommunikativ, pragmatik va institutsional bog‘liqlik aniqlanib, mazkur omillarning huquqiy bahs-munozarada dalillash kuchini mustahkamlashdagi huquqiy pozisiyani belgilash va qaror qabul qilish jarayoniga ta’sir ko‘rsatishdagi roli asoslanganligiga oid ma’lumotlardan Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida 2019-2021-yillarda bajarilgan №I-OT-2019-42 “O‘zbek va ingliz tillarining elektron (Inson qiyofasi, fe’l atvori, tabiat va milliy timsollar tasviri) poetik lug‘atini yaratish” mavzusidagi ilmiy loyihasida foydalanilgan (Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2026-yil 23-fevraldagi 04/1-1063-son ma’lumotnomasi). Natijada, mazkur ilmiy xulosalar loyiha doirasida ishlab chiqilgan elektron lug‘at mazmunini, termin va tasviriy birliklarni tizimlashtirish hamda izohlash jarayonini metodologik asos sifatida boyitishga xizmat qilgan;
yuridik xulq-atvor aktlarining ritorik-pragmatik tabiati milliy huquqiy an’analar, madaniy me’yorlar va institutsional qoidalar bilan shartlanganligi hamda ritorik qurilmalar, uslubiy-ekspressiv vositalar, intonatsiya hamda paralingvistik omillarning perlokutiv samarani kuchaytirishdagi kommunikativ ta’sirni oshirish, emotsional ta’sirni kuchaytirish va huquqiy muloqot natijadorligini ta’minlash xizmati aniqlanganligiga oid xulosalardan Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida 2020-2023 yillarda bajarilgan AM-F3-201908172 raqamli “O‘zbek tilining ta’limiy korpusini yaratish” mavzusidagi amaliy loyihasida keng foydalanilgan (Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2026-yil 23-fevraldagi 04/1-1062-son ma’lumotnomasi). Natijada, mazkur ilmiy xulosalar loyiha doirasida ishlab chiqilgan trening va seminar dasturlarini shakllantirish, shuningdek, sud nutgi va huquqiy kommunikatsiyaga oid ta’lim materiallarini tayyorlashning metodologik asosini takomillashtirgan.
