Хужаева Василина Сергеевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертация ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри: «Креатив иқтисодиётни шакллантириш учун инсон капиталини ривожлантириш ва битирувчилар бандлигини таъминлаш механизмларини такомиллаштириш», 08.00.10 – Демография. Меҳнат иқтисодиёти.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.2.PhD/Iqt625
Илмий раҳбарининг Ф.И.Ш., илмий даража ва унвони: Зокирова Нодира Каландаровна, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Г.В.Плеханов номидаги Россия иқтисодиёт университетининг Тошкент шаҳридаги филиали
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Г.В.Плеханов номидаги Россия иқтисодиёт университетининг Тошкент шаҳридаги филиали, DSc.03/2025.27.12.1.24.01
Расмий оппонентлар: Умурзаков Баходир Хамидович, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор; Касимова Дилбар Маратовна, иқтисодиёт фанлари бўйича фалсафа доктори PhD
Етакчи ташкилот: Муҳаммад ал-Хоразмий номидаги Тошкент ахборот технологиялари университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади битирувчилар инсон капиталини креатив иқтисодиётни шакллантириш шароитида барқарор, мутахассислигига мос ва самарали иш билан бандликка конвертация қилишни таъминлайдиган, инсон капиталини ривожлантириш ва битирувчилар иш билан бандлигини таъминлашнинг илмий асосланган ташкилий-иқтисодий механизмларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
инсон капитали, битирувчилар иш билан бандлиги ва креатив иқтисодиёт ўртасидаги ўзаро боғлиқликни тадқиқ этишнинг муаллифлик назарий-методологик ёндашуви ишлаб чиқилган бўлиб, унда битирувчиларнинг иш билан бандлиги таълим якунланишининг ташқи оқибати сифатида эмас, балки инсон капиталини капиталлаштиришнинг мустақил босқичи сифатида асослаб берилган;
инсон капитали, битирувчилар иш билан бандлиги ва креатив иқтисодиёт натижалари ўртасидаги ўзаро боғлиқлик билвосита ҳамда кўп босқичли хусусиятга эга экани исботланган бўлиб, бунда айнан битирувчиларнинг иш билан бандлиги тўпланган билим, кўникма ва компетенсияларни иқтисодий жиҳатдан аҳамиятли натижага айлантирувчи оралиқ бўғин сифатида намоён бўлади, бу эса иш билан бандликни баҳолаш методологиясини унинг сифат параметрларини киритиш ҳисобига кенгайтириш имконини берган;
инсон капиталини ривожлантириш ва битирувчилар иш билан бандлигини тартибга солишнинг институционал архитектураси инсон капиталини шакллантириш институтлари, битирувчининг иш билан бандликка ўтиш институтлари ва меҳнат натижаларини капиталлаштириш институтларини қамраб олган ягона такрор ишлаб чиқариш тизими сифатида асослаб берилган, бунда мазкур тизимнинг энг заиф бўғини таълимдан биринчи иш жойига ўтиш босқичи экани аниқланган;
рақамлаштириш ва сунъий интеллектни жорий этиш шароитида битирувчилар компетенсияларини ривожлантириш ва баҳолаш модели ишлаб чиқилган бўлиб, у вазифавий, верификацион, этик-ҳуқуқий, лойиҳа-коммуникацион ва мослашувчанлик тайёргарлигини ажратиб кўрсатишга асосланади, бу эса нафақат билимларни ўзлаштириш даражасини, балки технологик жиҳатдан трансформацияланаётган иқтисодиёт шароитида битирувчининг барқарор иш билан бандликка тайёрлик даражасини ҳам баҳолаш имконини берган.
IV. Тадқиқот натижаларини жорий этиш. Креатив иқтисодиётни шакллантириш шароитида инсон капиталини ривожлантириш ва битирувчилар бандлигини таъминлаш механизмларини такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
битирувчиларнинг иш билан бандлигини инсон капиталини капиталлаштиришнинг мустақил босқичи сифатида очиб берувчи назарий-методологик қоидалар Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 14-февралдаги ПҚ-61-сон «Олий таълим ташкилотлари битирувчиларини ишга жойлаштиришга кўмаклашиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарорида белгиланган амалий йўналишларни мазмунан аниқлаштиришда қўлланилди. Уларни қўллаш олий таълим натижаларини асосан кадрлар тайёрлаш миқёси бўйича баҳолашдан, уларни таълимга йўналтирилган сармояларнинг барқарор, мутахассислигига мос ва самарали иш билан бандликка конвертация қилиниши даражаси бўйича баҳолашга ўтиш зарурлигини асослаш имконини берди (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2026-йил 17-июлдаги 02/17-5868-сон маълумотномаси). Мазкур натижа 222 та олий таълим ташкилоти фаолият юритаётган, 1 432,8 минг нафар талаба таҳсил олаётган ва 211,2 минг нафар мутахассис битираётган шароитда амалий аҳамият касб этади, чунки бу битирувчилар иш билан бандлигини таъминлашга кўмаклашиш чораларининг инсон капитали йўқотишларини камайтириш ва ундан креатив иқтисодиёт тармоқларида фойдаланиш самарадорлигини оширишга йўналтирилганлигини кучайтиради;
битирувчилар иш билан бандлигини унинг сифат параметрларини киритиш ҳисобига кенгайтириб баҳолашга оид методик қоидалар Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 14-февралдаги ПҚ-61-сон қарори ижросини таҳлилий жиҳатдан таъминлашда қўлланилди. Мазкур қоидалардан фойдаланиш битирувчилар иш билан бандлигининг анъанавий мониторингини унинг барқарорлиги, мутахассисликка мослиги ва тармоқлараро натижадорлиги кўрсаткичлари билан тўлдириш, шунингдек, инсон капиталининг иқтисодий қайтими фаолият турлари бўйича қандай фарқ қилишини аниқлаш имконини берди (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2026-йил 17-июлдаги 02/17-5868-сон маълумотномаси).  Жумладан, инсон капиталининг интеграл индекси 442,6 пунктга етганда «ахборот ва алоқа» тармоғида иш билан бандлик 111,4 минг нафарга етгани, эластиклик коеффициенти 0,39 ни ташкил этгани, АКТ соҳасида юридик шахслар ходимлари сони эластиклик 0,59 бўлган ҳолда 97 337 нафаргача ошгани, санъат, кўнгилочар ва дам олиш соҳасида эса иш билан бандлик сезувчанлиги деярли нол даражада, яъни минус 0,01 бўлиб қолгани аниқланди. Бу эса тадқиқот натижаларидан давлатнинг иш билан бандлик соҳасидаги сиёсат устувор йўналишларини креатив иқтисодиётнинг энг жадал рақамли-ахборот сегментлари фойдасига аниқлаштиришда фойдаланиш имконини беради;
инсон капиталини ривожлантиришнинг институционал механизмларини ва битирувчиларнинг биринчи иш жойига ўтишини қўллаб-қувватлашни такомиллаштиришга оид таклифлар Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 5-майдаги ПФ-76-сон «Таълим сифатини таъминлаш ва таълим хизматлари кўрсатиш тизимини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги фармонида назарда тутилган вазифаларни шарҳлаш ва амалий жиҳатдан деталлаштиришда қўлланилди. Уларни қўллаш такрор ишлаб чиқариш тизимининг энг заиф бўғинига, яъни битирувчининг таълимдан дастлабки иш билан бандликка ўтиш босқичига амалий эътиборни кучайтириш ва таълим тизими ҳамда меҳнат бозорини ўзаро мувофиқлаштириш механизмларини институционал жиҳатдан кучайтириш зарурлигини асослаш имконини берди (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2026-йил 17-июлдаги 02/17-5868-сон маълумотномаси). Мазкур натижаларнинг амалий аҳамияти шундаки, тайёргарлик сифати ва иш билан бандликка ўтиш жараёнини мустаҳкамлаш 11 та олий таълим муассасасида 40 та таълим дастурининг халқаро аккредитациядан ўтишида, юқори курслар учун 14 мингдан ортиқ ўқув дастурларининг янгиланишида, 6 139 нафар ўқитувчининг хорижда малака ошириши ва 3 859 нафар хорижий ўқитувчининг жалб этилишида ўз ифодасини топмоқда. Бу эса кадрлар тайёрлаш билан биринчи иш жойи талаблари ўртасидаги таркибий узилишни қисқартириш учун замин яратади;
рақамлаштириш ва сунъий интеллектни жорий этиш шароитида битирувчилар компетенсияларини ривожлантириш ва баҳолашга оид тавсиялар Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 27-ноябрдаги ПҚ-358-сон «Интеллектуал фаолият натижаларини рағбатлантириш ва уларни замонавий ахборот-коммуникация технологиялари соҳасига жорий этишни кенгайтириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарорида белгиланган устувор йўналишларни мазмунан аниқлаштиришда қўлланилди (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2026-йил 17-июлдаги 02/17-5868-сон маълумотномаси). Таклиф этилган моделдан амалий фойдаланиш таълим ва кадрлар механизмларини битирувчиларда вазифавий, верификацион, этик-ҳуқуқий, лойиҳа-коммуникацион ва мослашувчанлик тайёргарлигини технологик жиҳатдан трансформацияланаётган иқтисодиётда барқарор иш билан бандликка тайёрликнинг ўлчанадиган параметрлари сифатида шакллантиришга йўналтириш имконини берди. Бу иш ўринларининг 22,0%и таркибий трансформацияга учраётган, мавжуд кўникмалар мажмуасининг 39,0%и ўзгарадиган ёки эскирадиган, ҳар 100 нафар ходимдан 59 нафари таълим олиш, қайта ўқитиш ёки қайта тайёрлашга муҳтож бўладиган шароитда алоҳида аҳамият касб этади. Шу билан бирга, давлат сиёсати 2026-йил охирига қадар сунъий интеллект технологияларини кенг жорий этиш бўйича камида 100 та лойиҳани амалга ошириш ва 15 та сунъий интеллект лабораториясини ишга туширишга қаратилган бўлиб, бу битирувчилар компетенсияларига киритилган инвестицияларнинг кутилган қайтимини оширади ва уларнинг касбий эскириш хавфини камайтиради.