Xujaeva Vasilina Sergeevnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiya himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar. 
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri: «Kreativ iqtisodiyotni shakllantirish uchun inson kapitalini rivojlantirish va bitiruvchilar bandligini ta’minlash mexanizmlarini takomillashtirish», 08.00.10 – Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2026.2.PhD/Iqt625
Ilmiy rahbarining F.I.Sh., ilmiy daraja va unvoni: Zokirova Nodira Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor 
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: G.V.Plexanov nomidagi Rossiya iqtisodiyot universitetining Toshkent shahridagi filiali
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: G.V.Plexanov nomidagi Rossiya iqtisodiyot universitetining Toshkent shahridagi filiali, DSc.03/2025.27.12.1.24.01
Rasmiy opponentlar: Umurzakov Baxodir Xamidovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor; Kasimova Dilbar Maratovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori PhD
Yetakchi tashkilot: Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi bitiruvchilar inson kapitalini kreativ iqtisodiyotni shakllantirish sharoitida barqaror, mutaxassisligiga mos va samarali ish bilan bandlikka konvertatsiya qilishni ta’minlaydigan, inson kapitalini rivojlantirish va bitiruvchilar ish bilan bandligini ta’minlashning ilmiy asoslangan tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlarini ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
inson kapitali, bitiruvchilar ish bilan bandligi va kreativ iqtisodiyot o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni tadqiq etishning mualliflik nazariy-metodologik yondashuvi ishlab chiqilgan bo‘lib, unda bitiruvchilarning ish bilan bandligi ta’lim yakunlanishining tashqi oqibati sifatida emas, balki inson kapitalini kapitallashtirishning mustaqil bosqichi sifatida asoslab berilgan;
inson kapitali, bitiruvchilar ish bilan bandligi va kreativ iqtisodiyot natijalari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik bilvosita hamda ko‘p bosqichli xususiyatga ega ekani isbotlangan bo‘lib, bunda aynan bitiruvchilarning ish bilan bandligi to‘plangan bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarni iqtisodiy jihatdan ahamiyatli natijaga aylantiruvchi oraliq bo‘g‘in sifatida namoyon bo‘ladi, bu esa ish bilan bandlikni baholash metodologiyasini uning sifat parametrlarini kiritish hisobiga kengaytirish imkonini bergan;
inson kapitalini rivojlantirish va bitiruvchilar ish bilan bandligini tartibga solishning institutsional arxitekturasi inson kapitalini shakllantirish institutlari, bitiruvchining ish bilan bandlikka o‘tish institutlari va mehnat natijalarini kapitallashtirish institutlarini qamrab olgan yagona takror ishlab chiqarish tizimi sifatida asoslab berilgan, bunda mazkur tizimning eng zaif bo‘g‘ini ta’limdan birinchi ish joyiga o‘tish bosqichi ekani aniqlangan;
raqamlashtirish va sun’iy intellektni joriy etish sharoitida bitiruvchilar kompetensiyalarini rivojlantirish va baholash modeli ishlab chiqilgan bo‘lib, u vazifaviy, verifikatsion, etik-huquqiy, loyiha-kommunikatsion va moslashuvchanlik tayyorgarligini ajratib ko‘rsatishga asoslanadi, bu esa nafaqat bilimlarni o‘zlashtirish darajasini, balki texnologik jihatdan transformatsiyalanayotgan iqtisodiyot sharoitida bitiruvchining barqaror ish bilan bandlikka tayyorlik darajasini ham baholash imkonini bergan.
IV. Tadqiqot natijalarini joriy etish. Kreativ iqtisodiyotni shakllantirish sharoitida inson kapitalini rivojlantirish va bitiruvchilar bandligini ta’minlash mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
bitiruvchilarning ish bilan bandligini inson kapitalini kapitallashtirishning mustaqil bosqichi sifatida ochib beruvchi nazariy-metodologik qoidalar O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 14-fevraldagi PQ-61-son «Oliy ta’lim tashkilotlari bitiruvchilarini ishga joylashtirishga ko‘maklashish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi qarorida belgilangan amaliy yo‘nalishlarni mazmunan aniqlashtirishda qo‘llanildi. Ularni qo‘llash oliy ta’lim natijalarini asosan kadrlar tayyorlash miqyosi bo‘yicha baholashdan, ularni ta’limga yo‘naltirilgan sarmoyalarning barqaror, mutaxassisligiga mos va samarali ish bilan bandlikka konvertatsiya qilinishi darajasi bo‘yicha baholashga o‘tish zarurligini asoslash imkonini berdi (O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2026-yil 17-iyuldagi 02/17-5868-son ma’lumotnomasi). Mazkur natija 222 ta oliy ta’lim tashkiloti faoliyat yuritayotgan, 1 432,8 ming nafar talaba tahsil olayotgan va 211,2 ming nafar mutaxassis bitirayotgan sharoitda amaliy ahamiyat kasb etadi, chunki bu bitiruvchilar ish bilan bandligini ta’minlashga ko‘maklashish choralarining inson kapitali yo‘qotishlarini kamaytirish va undan kreativ iqtisodiyot tarmoqlarida foydalanish samaradorligini oshirishga yo‘naltirilganligini kuchaytiradi;
bitiruvchilar ish bilan bandligini uning sifat parametrlarini kiritish hisobiga kengaytirib baholashga oid metodik qoidalar O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 14-fevraldagi PQ-61-son qarori ijrosini tahliliy jihatdan ta’minlashda qo‘llanildi. Mazkur qoidalardan foydalanish bitiruvchilar ish bilan bandligining an’anaviy monitoringini uning barqarorligi, mutaxassislikka mosligi va tarmoqlararo natijadorligi ko‘rsatkichlari bilan to‘ldirish, shuningdek, inson kapitalining iqtisodiy qaytimi faoliyat turlari bo‘yicha qanday farq qilishini aniqlash imkonini berdi (O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2026-yil 17-iyuldagi 02/17-5868-son ma’lumotnomasi).  Jumladan, inson kapitalining integral indeksi 442,6 punktga etganda «axborot va aloqa» tarmog‘ida ish bilan bandlik 111,4 ming nafarga etgani, elastiklik koeffisienti 0,39 ni tashkil etgani, AKT sohasida yuridik shaxslar xodimlari soni elastiklik 0,59 bo‘lgan holda 97 337 nafargacha oshgani, san’at, ko‘ngilochar va dam olish sohasida esa ish bilan bandlik sezuvchanligi deyarli nol darajada, ya’ni minus 0,01 bo‘lib qolgani aniqlandi. Bu esa tadqiqot natijalaridan davlatning ish bilan bandlik sohasidagi siyosat ustuvor yo‘nalishlarini kreativ iqtisodiyotning eng jadal raqamli-axborot segmentlari foydasiga aniqlashtirishda foydalanish imkonini beradi;
inson kapitalini rivojlantirishning institutsional mexanizmlarini va bitiruvchilarning birinchi ish joyiga o‘tishini qo‘llab-quvvatlashni takomillashtirishga oid takliflar O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 5-maydagi PF-76-son «Ta’lim sifatini ta’minlash va ta’lim xizmatlari ko‘rsatish tizimini takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi farmonida nazarda tutilgan vazifalarni sharhlash va amaliy jihatdan detallashtirishda qo‘llanildi. Ularni qo‘llash takror ishlab chiqarish tizimining eng zaif bo‘g‘iniga, ya’ni bitiruvchining ta’limdan dastlabki ish bilan bandlikka o‘tish bosqichiga amaliy e’tiborni kuchaytirish va ta’lim tizimi hamda mehnat bozorini o‘zaro muvofiqlashtirish mexanizmlarini institutsional jihatdan kuchaytirish zarurligini asoslash imkonini berdi (O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2026-yil 17-iyuldagi 02/17-5868-son ma’lumotnomasi). Mazkur natijalarning amaliy ahamiyati shundaki, tayyorgarlik sifati va ish bilan bandlikka o‘tish jarayonini mustahkamlash 11 ta oliy ta’lim muassasasida 40 ta ta’lim dasturining xalqaro akkreditatsiyadan o‘tishida, yuqori kurslar uchun 14 mingdan ortiq o‘quv dasturlarining yangilanishida, 6 139 nafar o‘qituvchining xorijda malaka oshirishi va 3 859 nafar xorijiy o‘qituvchining jalb etilishida o‘z ifodasini topmoqda. Bu esa kadrlar tayyorlash bilan birinchi ish joyi talablari o‘rtasidagi tarkibiy uzilishni qisqartirish uchun zamin yaratadi;
raqamlashtirish va sun’iy intellektni joriy etish sharoitida bitiruvchilar kompetensiyalarini rivojlantirish va baholashga oid tavsiyalar O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 27-noyabrdagi PQ-358-son «Intellektual faoliyat natijalarini rag‘batlantirish va ularni zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasiga joriy etishni kengaytirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi qarorida belgilangan ustuvor yo‘nalishlarni mazmunan aniqlashtirishda qo‘llanildi (O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2026-yil 17-iyuldagi 02/17-5868-son ma’lumotnomasi). Taklif etilgan modeldan amaliy foydalanish ta’lim va kadrlar mexanizmlarini bitiruvchilarda vazifaviy, verifikatsion, etik-huquqiy, loyiha-kommunikatsion va moslashuvchanlik tayyorgarligini texnologik jihatdan transformatsiyalanayotgan iqtisodiyotda barqaror ish bilan bandlikka tayyorlikning o‘lchanadigan parametrlari sifatida shakllantirishga yo‘naltirish imkonini berdi. Bu ish o‘rinlarining 22,0%i tarkibiy transformatsiyaga uchrayotgan, mavjud ko‘nikmalar majmuasining 39,0%i o‘zgaradigan yoki eskiradigan, har 100 nafar xodimdan 59 nafari ta’lim olish, qayta o‘qitish yoki qayta tayyorlashga muhtoj bo‘ladigan sharoitda alohida ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, davlat siyosati 2026-yil oxiriga qadar sun’iy intellekt texnologiyalarini keng joriy etish bo‘yicha kamida 100 ta loyihani amalga oshirish va 15 ta sun’iy intellekt laboratoriyasini ishga tushirishga qaratilgan bo‘lib, bu bitiruvchilar kompetensiyalariga kiritilgan investisiyalarning kutilgan qaytimini oshiradi va ularning kasbiy eskirish xavfini kamaytiradi.