Ёдгоров Мансур Набиевичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи):
“Тижорат банклари капитали барқарорлигини таъминлаш йўллари”, 08.00.07 – “Молия, пул муомаласи ва кредит”
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.PhD/Iqt5402
Илмий раҳбар: Рузиева Дилобар Исомжоновна, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент Халқаро университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент Халқаро университети, DSc.03/2025.27.12.I.30.01
Расмий оппонентлар: Исманова Динора Нурмамад қизи, иқтисодиёт фанлари доктори, доцент; Усмонов Фаррух Фарҳодович, иқтисодиёт фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD).
Етакчи ташкилот: Тошкент кимё-технология институти
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади мамлакатимиз тижорат банкларини трансформасиялаш жараёнида капитал барқарорлигини таъминлаш йўлларига қаратилган илмий-назарий, амалий ва услубий таклиф ва тавсияларни ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
тижорат банклари капитал етарлилиги коеффициентининг «ўртача қийматга қайтиш» (меан-ревертинг) хусусиятига эга эканлиги, шунингдек инфляция ва валюта курсининг капитал барқарорлигига ўрта муддатли дифференциал таъсир механизми асосланган;
пул массасининг ошиши тижорат банклари капитал етарлилиги коеффициентига қисқа муддатда кредит экспансияси ва рискка тортилган активлар ўсиши ҳисобига капитал етарлилигини пасайтирса, иккинчи лаг даврида даромадларнинг капиталлашуви ҳисобига капиталнинг қайта тикланиши содир бўлиши орқали икки босқичли динамик механизм орқали рўй бериши асосланган;
тижорат банклари юқори ликвидли активлар захирасининг (ҲҚЛА) банк капитал барқарорлигига таъсири «кечикиш эффекти» билан намоён бўлиши ва банк тизимида капитал етарлилигининг «инерсион ўз-ўзини тузатиш» (меан-ревертинг осcиллатион) механизми асосланган;
Ўзсаноатқурилишбанк АТБнинг капитал барқарорлиги таъминлашга қаратилган энг юқори аниқликни таъминловчи Ҳолт-Wинтерс модели (РМСЕ: активлар — 1,69; кредит портфели — 3,59; капитал — 0,51) асосида 2025–2030 йиллар учун базавий, оптимистик ва пессимистик уч ссенарияли молиявий кўрсаткичлар прогнози таклиф этилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тижорат банклари капитал барқарорлигини таъминлаш йўллари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
тижорат банклари капитал етарлилиги коеффициентининг «ўртача қийматга қайтиш» (меан-ревертинг) хусусиятига эга эканлиги, шунингдек инфляция ва валюта курсининг капитал барқарорлигига ўрта муддатли дифференциал таъсир механизмига доир таклифи АТБ Ўзсаноатқурилишбанк фаолийстига жорий этилган (АТБ Ўзсаноатқурилишбанкнинг 2026-йил 4-майдаги 27-06/13937-сон маълумотномаси). Натижада, капитал етарлилигининг икки лаг олдинги даражасидан −0,323 коеффициенти билан тескари ё'налишда ҳаракат қилиши (п<0,01), инфляциянинг 1 фоизга ошиши капитал етарлилигини иккинчи лаг даврида 0,051 фоизга ошириши (п<0,10), ҳамда миллий валюта алмашинув курсининг узоқ муддатда капитал етарлилиги ўзгарувчанлигининг 7,84 фоизини тушунтириши структуравий векторли авторегрессия модели орқали аниқланган;
пул массасининг ошиши тижорат банклари капитал етарлилиги коеффициентига қисқа муддатда кредит экспансияси ва рискка тортилган активлар ўсиши ҳисобига капитал етарлилигини пасайтирса, иккинчи лаг даврида даромадларнинг капиталлашуви ҳисобига капиталнинг қайта тикланиши содир бўлиши орқали икки босқичли динамик механизм орқали рўй беришига доир таклифи АТБ Ўзсаноатқурилишбанк фаолийстига жорий этилган (АТБ Ўзсаноатқурилишбанкнинг 2026-йил 4-майдаги 27-06/13937-сон маълумот-номаси). Натижада, пул массасининг 1 фоизга ошиши капитал етарлилигини биринчи лаг даврида 0,199 фоизга камайтириши (п<0,01), иккинчи лаг даврида эса 0,160 фоизга ошириши (п<0,05), ҳамда пул массасининг узоқ муддатли истиқболда (24 ой) капитал етарлилиги ўзгарувчанлигининг 74,2 фоизини тушунтириши структуравий векторли авторегрессия модели орқали аниқланган.
тижорат банклари юқори ликвидли активлар захирасининг (ҲҚЛА) банк капитал барқарорлигига таъсири «кечикиш эффекти» билан намоён бўлиши ва банк тизимида капитал етарлилигининг «инерсион ўз-ўзини тузатиш» (меан-ревертинг осcиллатион) механизмига доир таклифи АТБ Ўзсаноатқурилишбанк фаолийстига жорий этилган (АТБ Ўзсаноатқурилишбанкнинг 2026-йил 4-майдаги 27-06/13937-сон маълумотномаси). Натижада, ликвид активлар коеффициентининг капитал етарлилиги ўзгарувчанлигидаги улуши қисқа муддатда 0,83 фоиздан 12-ойлик узоқ муддатда 26,56 фоизга кескин ўсиши, ҳамда капитал етарлилигининг биринчи лаг даврида +2,201 коеффициенти билан инерсион ўсиши (п<0,001) ва иккинчи лаг даврида −2,130 коеффициенти билан тескари йўналишда тузатилиши орқали банк тизимининг капитал буферларини мақсадли даражада барқарорлаштириш хусусиятига эга эканлиги структуравий векторли авторегрессия модели орқали аниқланган;
Ўзсаноатқурилишбанк АТБнинг капитал барқарорлиги таъминлашга қаратилган кўп ссенарияли прогноз тизими АРИМА(1,1,1), САРИМА ва Ҳолт-Wинтерс экспонент силлиқлаштириш моделлари қиёсий таҳлили асосида ишлаб чиқилган бўлиб, барча молиявий кўрсаткичлар бўйича энг юқори аниқликни таъминловчи Ҳолт-Wинтерс модели (РМСЕ: активлар - 1,69; кредит портфели - 3,59; капитал - 0,51) асосида 2025–2030-йиллар учун базавий, оптимистик ва пессимистик уч ссенарияли молиявий кўрсаткичлар прогнозига доир таклифи АТБ Ўзсаноатқурилишбанк фаолийстига жорий этилган (АТБ Ўзсаноатқурилишбанкнинг 2026-йил 4-майдаги 27-06/13937-сон маълумотномаси). Натижада, 95 фоиз эҳтимоллик билан Ўзсаноат қурилишбанк АТБнинг жами активлари 2025-йилдаги 102,44 трлн сўмдан 2030-йилга бориб 178,5 трлн сўмга, кредит портфели 64,94 трлн сўмдан 88,3 трлн сўмга, жами капитали эса 11,88 трлн сўмдан 17,0 трлн сўмга етиши Ҳолт-Wинтерс экспонент силлиқлаштириш модели орқали аниқланган.