Sulaymonov Bobir Nodir o‘g‘lining 
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar. Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): Izoh tipidagi lug‘atlarda lug‘at maqola va uni takomillashtirish mezonlari, 10.00.01 – O‘zbek tili (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2026.2.DSc/Fil1169.
Ilmiy maslahatchi: Pardaev Azamat Baxronovich, filologiya fanlari doktori, professor. 
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Qarshi davlat universiteti. 
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Qarshi davlat universiteti,  DSc.03/2025.27.12.Fil.11.05. 
Rasmiy opponentlar: Bahriddinova Bashorat Ma’dievna, filologiya fanlari doktori, professor; Mamatov Abdug‘afur Eshonqulovich, filologiya fanlari doktori, professor; Normamatov Sultonbek Ermamatovich, filologiya fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Buxoro davlat universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik. 
II. Tadqiqotning maqsadi izoh tipidagi o‘quv lug‘atlarning mikroqurilmasi – lug‘at maqola tarkibi, tayanch va yordamchi komponentlari hamda ularni takomillashtirish mezonlarini aniqlashdan iborat. 
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
zamonaviy leksikografiyada izoh tipidagi lug‘atlar yadrosini tashkil etuvchi lug‘at maqolani tadqiq etishning ustuvor yo‘nalishlari aksariyati antroposentrik xarakterda bo‘lib, asosida asosida inson, til va madaniyat birligini e’tirof etuvchi antroposentrik paradigma yotishi sababli, lug‘at maqolasiga olamning tabiiy lisoniy tasvirini aks ettiruvchi ko‘p uzvli tizim sifatida qarashning ustuvorligi asoslangan;
izoh tipidagi o‘quv lug‘atlarning til leksik qatlamini o‘qitish maqsadi bilan o‘z tarkibiga izchil ketma-ketlikda jamlaydigan murakkab megatizim ekani asoslanib, unda lug‘at maqolaning o‘rni hamda o‘zaro paradigmatik, sintagmatik munosabatga asoslangan tayanch (bosh so‘z, izoh matn, leksikografik pometalar, illyustrativ havola) va yordamchi (  yozuv formati, punktuatsion belgilar hamda leksikografik markerlar) komponentlari; ierarxik munosabatda bo‘lgan mega-, makro-, mikro-, multi- va mediaqurilmalari aniqlangan;  
leksemalarning semantik munosabatiga asoslangan semonim lug‘atlarda bosh so‘z bir leksema emas, o‘zaro ichki munosabatlarga asoslangan sinonimlar, antonimlar yoki graduonimlar paradigmasidan tashkil topishi, unda paradigmaning umumiy va qatordagi boshqa a’zolardan farqlab turadigan xususiy leksikografik talqini farqlanishi, shakliy munosabatiga asoslangan semonim lug‘atlar shakldoshlik uyasi, uyadagi har bir shaklning qisqacha izohi, illyustrativ misollardan tashkil topishi ochib berilgan;
zamonaviy metaleksikografiyada bosh so‘zni leksikografik talqin qilishda umumiy o‘quv izohli lug‘atlar, kichik o‘quv lug‘atlarda qisqacha sharh, maxsus o‘quv izohli lug‘atlarda batafsil, keng tushuntirish, paradigmatik (sinonimlari, graduonimlari, antonimlari) va sintagmatik munosabati (sintaktik birikuvchilari) orqali; o‘quv ensiklopedik, terminologik lug‘atlarda ta’rif, tavsif tarzida izohlashdan iborat mezonlari aniqlangan;
Rubricon, Vikipediya, Entsiklopediyalar olami, Lug‘atlar va onlayn ensiklopediyalar, Microsoft Encarta Entsiklopediyasi, Yandex Entsiklopediyasi kabi onlayn ensiklopediya va internet lug‘atlarning interfeyslari bilan tanishish asosida o‘zbek tilidagi raqamli lug‘atlar mikroqurilmasini audio komponentlar, ovozli mashq-treninglar, turli animatsion vositalar, ta’limiy o‘yinlar, multfilmlar, krossvordlar bilan boyitish, leksikografik talqinni takomillashtirish, lug‘atning lingvistik ta’minotini mukammallashtirishga doir konseptual-nazariy va ilmiy-amaliy tavsiyalar dalillangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.  Izoh tipidagi lug‘atlarda lug‘at maqola ichki qurilmasini o‘rganish natijalari asosida:
zamonaviy leksikografiyada izoh tipidagi lug‘atlar yadrosini tashkil etuvchi lug‘at maqolani tadqiq etishning ustuvor yo‘nalishlari aksariyati antroposentrik xarakterda bo‘lib, asosida asosida inson, til va madaniyat birligini e’tirof etuvchi antroposentrik paradigma yotishi sababli, lug‘at maqolasiga olamning tabiiy lisoniy tasvirini aks ettiruvchi ko‘p uzvli tizim sifatida qarashning ustuvorligi asoslanganligiga doir mulohazalardan Qoraqalpoq gumanitar fanlar ilmiy-tadqiqot institutida 2021–2023-yillarda bajarilgan “Qoraqalpoq folklorida olamning etnolingvistik tasvirini monografik aspektda tahlil qilish” mavzusidagi fundamental tadqiqot loyihasida foydalanilgan (O‘RFA QQB Qoraqalpoq gumanitar fanlar ilmiy-tadqiqot institutining 2026-yil 30-iyundagi 317-son ma’lumotnomasi). Natijada loyiha olamning etnolingvistik tasvirini ifodalashga doir nazariy ma’lumotlar bilan boyigan;
izoh tipidagi o‘quv lug‘atlarning til leksik qatlamini o‘qitish maqsadi bilan o‘z tarkibiga izchil ketma-ketlikda jamlaydigan murakkab megatizim ekani asoslanib, unda lug‘at maqolaning o‘rni hamda o‘zaro paradigmatik, sintagmatik munosabatga asoslangan tayanch (bosh so‘z, izoh matn, leksikografik pometalar, illyustrativ havola) va yordamchi (  yozuv formati, punktuatsion belgilar hamda leksikografik markerlar) komponentlari; ierarxik munosabatda bo‘lgan mega-, makro-, mikro-, multi- va mediaqurilmalari aniqlanganligiga doir xulosalardan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida 2020–2023-yillarda bajarilgan AM-F3-201908172 raqamli “Oʻzbek tilining ta’limiy korpusini yaratish” mavzusidagi loyihada foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2026-yil 3-iyuldagi 4/4-3172-son ma’lumotnomasi). Natijalar Oʻzbek tilining ta’limiy korpusi mikroqurilmasini shakllantirishda qo‘shimcha manba vazifasini o‘tagan; 
leksemalarning semantik munosabatiga asoslangan semonim lug‘atlarda bosh so‘z bir leksema emas, o‘zaro ichki munosabatlarga asoslangan sinonimlar, antonimlar yoki graduonimlar paradigmasidan tashkil topishi, unda paradigmaning umumiy va qatordagi boshqa a’zolardan farqlab turadigan xususiy leksikografik talqini farqlanishi, shakliy munosabatiga asoslangan semonim lug‘atlar shakldoshlik uyasi, uyadagi har bir shaklning qisqacha izohi, illyustrativ misollardan tashkil topishi, zamonaviy metaleksikografiyada bosh so‘zni leksikografik talqin qilishda umumiy o‘quv izohli lug‘atlar, kichik o‘quv lug‘atlarda qisqacha sharh, maxsus o‘quv izohli lug‘atlarda batafsil, keng tushuntirish, paradigmatik (sinonimlari, graduonimlari, antonimlari) va sintagmatik munosabati (sintaktik birikuvchilari) orqali; o‘quv ensiklopedik, terminologik lug‘atlarda ta’rif, tavsif tarzida izohlashdan iborat mezonlari aniqlanganligiga doir ilmiy-nazariy xulosalaridan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida 2023-2025-yillarda bajarilgan ALM-202310132634 – raqamli “Yangi so‘z va atamalarning o‘zbekcha muqobilini sun’iy intellekt asosida avtomatik taqdim qiluvchi atamacom.uz dasturiy ta’minoti platformasi va mobil ilovasini yaratish” mavzusidagi loyihada foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2026-yil 7-iyuldagi 01/4-3200-son ma’lumotnomasi). Tadqiqot natijalari loyihada raqamli formatdagi lug‘at maqola komponentlarini takomillashtirish imkonini bergan;
Rubricon, Vikipediya, Entsiklopediyalar olami, Lug‘atlar va onlayn ensiklopediyalar, Microsoft Encarta Entsiklopediyasi, Yandex Entsiklopediyasi kabi onlayn ensiklopediya va internet lug‘atlarning interfeyslari bilan tanishish asosida o‘zbek tilidagi raqamli lug‘atlar mikroqurilmasini audio komponentlar, ovozli mashq-treninglar, turli animatsion vositalar, ta’limiy o‘yinlar, multfilmlar, krossvordlar bilan boyitish, leksikografik talqinni takomillashtirish, lug‘atning lingvistik ta’minotini mukammallashtirishga doir konseptual-nazariy va ilmiy-amaliy tavsiyalar dalillanganligiga oid ilmiy-nazariy xulosalardan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida 2022-2024-yillarda olib borilgan “IL-402104209 – raqamli  Axborot-qidiruv tizimlari (Google,Yandex,Google Translate) uchun avtomatik ishlov berish vositasi – o‘zbek tilining morfoleksikoni va morfologik analizatori dasturiy vositasini yaratish” nomli loyihada foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2026-yil 7-iyuldagi 01/4-3197-son ma’lumotnomasi). Natijada loyiha multimodal lug‘at maqolalarni shakllantirish, infografika va interaktiv – tezkor qidiruvga asoslangan misollar bilan boyitilgan.