Rashidova Umida Mansurovnaning 
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar. Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): O‘zbek tili frazeologizmlarining funksional-stilistik va lingvomadaniy tadqiqi, 10.00.01 – O‘zbek tili (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2021.2.DSc/Fil308.
Ilmiy maslahatchi: Karimov Suyun Amirovich, filologiya fanlari doktori, professor. 
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti, DSc.03/2025.27.12.Fil.09.07.
Rasmiy opponentlar: Mamatov Abdug‘afur Eshonqulovich, filologiya fanlari doktori (DSc), professor; Yuldosheva Nilufar Ergashevna, filologiya fanlari doktori (DSc), professor; Abjalova Manzura Abdurashetovna, filologiya fanlari doktori (DSc), dotsent.
Yetakchi tashkilot: Buxoro davlat universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi o‘zbek tili frazeologizmlarining funksional-stilistik hamda lingvomadaniy xususiyatlarini aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
o‘zbek tilidagi frazeologik birliklarning so‘zlashuv, ilmiy, rasmiy-idoraviy, badiiy, publisistik va diniy uslublarda qo‘llanish xususiyatlari qiyosiy asosda ochib berilib, ularning har bir funksional uslubga xos kommunikativ vazifalarni bajarish imkoniyatlari, kontekst ta’sirida yuzaga chiqadigan nutqiy voqelanish shakllari hamda uslubiy me’yorlar bilan belgilanadigan stilistik cheklanganlik darajasi bir yoqadan bosh chiqarmoq, ko‘zining oq-u qorasi, gapning po‘stkallasini aytmoq kabi turli uslubiy qatlamlarga mansub frazeologik birliklarning funksional voqelanishi misolida aniqlangan;
frazeologizmlarda milliy qadriyatlar va mentalitet ifodasi aniqlanib, non sindirmoq, do‘ppisi erga tushmoq, boshida ko‘tarib yurmoq, ko‘ngli keng, qo‘li ochiq kabi frazeologik birliklarda mujassamlashgan oila, e’tiqod, or-nomus, hurmat, mehmondo‘stlik, saxovat va bag‘rikenglik konseptlari asosida frazeologizm, konsept va lingvokulturema tushunchalarining milliy tafakkur, til va madaniyatning o‘zaro integratsiyalashgan tizimidagi mazmuniy hamda funksional munosabati ochib berilgan;
o‘zbek leksikografik lug‘atlarida frazeologizmlarning berilish tamoyillari lingvistik mezonlar asosida baholanib, “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”, “O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati”, qiyosiy hamda zamonaviy elektron lug‘atlar materiallari asosida boshi egilmoq, yuragi orqasiga tortmoq, ko‘zi ochilmoq, qo‘li kalta, ko‘ngliga tugmoq kabi frazeologik birliklarning semantik tuzilishi, uslubiy belgisi, emotsional-ekspressiv bo‘yog‘i va lingvomadaniy tavsifini aks ettirishdagi leksikografik tavsifning ilmiy yutuqlari hamda tizimli tavsif va uslubiy belgilash bilan bog‘liq kamchiliklar isbotlangan;
til korpuslarida frazeologizmlar bazasini shakllantirishning nazariy va amaliy masalalari ishlab chiqilib, bosh qotirmoq, boshi berk ko‘cha, yuragiga yaqin olmoq, kapalagi uchmoq kabi ko‘pma’noli va uslubiy xoslangan frazeologizmlarni avtomatik aniqlash, morfologik variantlarini yagona modelga keltirish, semantik teglar bilan belgilash hamda muqobil tarjima ekvivalentlarini tanlash mexanizmlarining mashina tarjimasi sifatini oshirishdagi samaradorligi asoslangan;
stilistik ma’no tushunchasi frazeologik birliklar misolida tizimli ravishda izohlanib, og‘zi qulog‘ida, yuragi qon bo‘lmoq, qovog‘idan qor yog‘moq, ich-etini emoq, qo‘li uzun, tili qisiq, jon kuydirmoq, boshi osmonga etmoq kabi frazeologizmlarning emotsional-ekspressiv, baholovchi, obrazli hamda uslubiy vazifalariga ko‘ra shakllangan funksional-stilistik qatlamlari aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. O‘zbek tili frazeologizmlarining funksional-stilistik hamda lingvomadaniy xususiyatlari tahlilini amalga oshirish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar:
o‘zbek tilidagi frazeologik birliklarning so‘zlashuv, ilmiy, rasmiy-idoraviy, badiiy, publisistik va diniy uslublarda qo‘llanish xususiyatlari hamda bir yoqadan bosh chiqarmoq, ko‘zining oq-u qorasi, gapning po‘stkallasini aytmoq kabi frazeologik birliklarning nutqiy voqelanish shakllari hamda uslubiy me’yorlar bilan belgilanadigan stilistik cheklanganlik darajasi aniqlangan o‘rinlardan 2021-2023-yillarda Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida amalga oshirilgan PZ-2020042022 raqamli “Turkiy tillarning lingvodidaktik elektron platformasini yaratish” loyihasi doirasida qo‘llanilgan (ning 2022-yil 30-apreldagi 01/6-855-son ma’lumotnomasi). Natijada frazeologik birliklarning uslubiy va funksional xususiyatlarini o‘qitishga mo‘ljallangan elektron ta’lim platformasining ilmiy-metodik ta’minoti takomillashtirilib, ulardan ta’lim jarayonida samarali foydalanish imkoniyatlari kengaytirilgan;
frazeologizmlarda milliy qadriyatlar va mentalitet ifodasiga oid, xususan, non sindirmoq, boshida ko‘tarib yurmoq, qo‘li ochiq kabi frazeologik birliklarning milliy tafakkur, til va madaniyatning o‘zaro integratsiyalashgan tizimidagi mazmuniy hamda funksional munosabati ochib berilganligiga oid xulosalardan O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limi Qoraqalpoq gumanitar fanlar ilmiy-tadqiqot institutida 2012-2016 yillarda bajarilgan G002 “Qoraqalpoq folklori va adabiyoti janrlarining nazariy masalalarini tadqiq etish” mavzusidagi fundamental tadqiqot loyihasini bajarishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limining 2025-yil 24-oktyabrdagi 1701/117-son ma’lumotnomasi). Natijada qoraqalpoq folklori va adabiyoti namunalarida qo‘llangan frazeologik birliklarning milliy qadriyatlar, mentalitet va lingvomadaniy mazmunni ifodalash xususiyatlari aniqlashtirilib, ularning konseptual mazmunini tavsiflash mezonlari boyitilgan hamda mazkur xulosalar folklor janrlarini nazariy jihatdan tadqiq etishda samarali qo‘llanilgan;
o‘zbek leksikografik lug‘atlarida frazeologizmlarning berilish tamoyillari lingvistik mezonlar asosida baholanib, “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”, “O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati”, qiyosiy hamda zamonaviy elektron lug‘atlar materiallari asosida boshi egilmoq, yuragi orqasiga tortmoq, ko‘zi ochilmoq, qo‘li kalta, ko‘ngliga tugmoq kabi frazeologik birliklarning semantik tuzilishi, uslubiy belgisi, emotsional-ekspressiv bo‘yog‘i va lingvomadaniy tavsifini aks ettirishdagi yutuq hamda kamchiliklar ilmiy asosda isbotlanganligiga oid xulosalardan “O‘zbek tili sinonimlarining o‘quv lug‘ati”da foydalanilgan (H.Dadaboev, M.Abjalova, U.Rashidova. O‘zbek tili sinonimlarining o‘quv lug‘ati. – Toshkent, 2023. – 625 b.). Natijada lug‘at tarkibiga sinonim frazeologizmlar jadvali kiritilib, ularning semantik tuzilishi, uslubiy belgilanishi va lingvomadaniy xususiyatlarini qiyosiy tavsiflash imkoniyatlari kengaytirilib, frazeologik birliklarni leksikografik tavsiflashning ilmiy-metodik asoslari takomillashtirilgan; 
til korpuslarida frazeologizmlar bazasini shakllantirishning nazariy va amaliy masalalari ishlab chiqilib, avtomatik tarjima jarayonlarini takomillashtirishda frazeologik ma’lumotlar bazasidan foydalanishning frazeologik birliklarning semantik yaxlitligi, uslubiy xoslanganligi va lingvomadaniy mazmunini saqlashga xizmat qiluvchi hamda ularning muqobil ekvivalentlarini toʻgʻri tanlash va kontekstga mos qoʻllashni taʼminlovchi  samarali mexanizmlari mavjudligi asosida olinga xulosalardan O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limi Qoraqalpoq gumanitar fanlar ilmiy-tadqiqot institutida 2017-2020 yillarda amalga oshirilgan FA-F1-005 “Qoraqalpoq folklorshunosligi va adabiyotshunosligi tarixini tadqiq etish” mavzusidagi fundamental ilmiy loyihani bajarishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limining 2025-yil 24-oktyabrdagi 1701/117-son ma’lumotnomasi). Natijada xalq og‘zaki ijodi namunalarida uchraydigan frazeologik birliklarning semantik, uslubiy va lingvomadaniy xususiyatlarini korpus hamda leksikografik manbalar asosida tavsiflash mezonlari takomillashtirilib, ularni ilmiy tasniflash va izohlashning nazariy asoslari boyitilgan;
stilistik ma’no tushunchasi frazeologik birliklar misolida tizimli ravishda izohlanib, og‘zi qulog‘ida, yuragi qon bo‘lmoq, qovog‘idan qor yog‘moq, ich-etini emoq, qo‘li uzun, tili qisiq, jon kuydirmoq, boshi osmonga etmoq kabi frazeologizmlarning emotsional-ekspressiv, baholovchi, obrazli hamda uslubiy vazifalariga ko‘ra shakllangan funksional-stilistik qatlamlariga oid ilmiy xulosalardan Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida 2023-2024-yillarda bajarilgan “Alisher Navoiy mualliflik korpusini yaratish” mavzusidagi amaliy loyihasining ijrosini ta’minlashda foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2025-yil 30-sentyabrdagi 01/4-4627-son ma’lumotnomasi). Natijada Alisher Navoiy mualliflik korpusida frazeologik birliklar, maqollar va hikmatli so‘zlarning funksional-stilistik tavsifi ishlab chiqilib, ularni semantik hamda uslubiy belgilar asosida izlash va tasniflash imkoniyatlari kengaytirigan;
stilistik ma’no tushunchasi frazeologik birliklar misolida tizimli ravishda izohlanib, frazeologizmlarning emotsional-ekspressiv, baholovchi, obrazli hamda uslubiy vazifalariga ko‘ra shakllangan funksional-stilistik qatlamlariga oid ilmiy xulosalardan “O‘zbekiston” teleradiokanalining “Bedorlik”, “Ta’lim va taraqqiyot” eshittirishlarining ssenariylarini tayyorlashda foydalanilgan (O‘zbekiston milliy teleradiokanalining 2026-yil 25-yanvardagi 0818-1-87 son ma’lumotnomasi). Natijada ko‘rsatuvlarda o‘zbek frazeologik birliklarining emotsional-ekspressiv va lingvomadaniy imkoniyatlarini ilmiy asosda yoritish ta’minlanib, ularning ma’rifiy, tarbiyaviy hamda ilmiy-ommabop ahamiyati oshirilgan.