Komilova Dildora Shavkatovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar. Dissertatsiya mavzusi,ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beradigan fan tarmog‘i): Ingliz va o‘zbek adabiyotida nutq odobi talqini, 10.00.06 – Qiyosiy adabiyotshunoslik va tarjimashunoslik (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan: B2025.4.PhD/Fil6817.
Ilmiy rahbar: Ochilova Mexriniso Razoqovna, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Buxoro davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Buxoro davlat universiteti, DSc.03/2025.27.12.Fil.08.08.
Rasmiy opponentlar: Jo‘raeva Malohat Muxammadovna, filo1ogiya fanlari doktori (DSc), professor; Xudjaeva Ra’noxon Mutalibjonovna, filologiya fanlari doktori (DSc), professor.
Yetakchi tashkilot: Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi ingliz va o‘zbek adabiyotida ijodkorlarning nutq odobini, til bilan so‘zning ijtimoiy-axloqiy, falsafiy-ruhiy va lingvopoetik vazifasi hamda ahamiyatini poetik talqin qilish, estetik baholashdagi an’anaviy, individual va uslubiy mahoratini qiyosiy aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
o‘zbek adabiyotida nutq odobi konsepti so‘z, ezgu so‘z, shirin so‘z, rost so‘z, til, chuchuk til, fasih til, fasohat kabi lingvomadaniy birliklar orqali, ingliz adabiyotida esa tongue, speech, word, etiquette, politeness, speech behavior, verbal conduct, civility kabi termin va tushunchalar vositasida ifodalanishi, ularning semantik maydoni, funksional-pragmatik vazifalari va milliy-madaniy xususiyatlari aniqlangan;
ingliz va o‘zbek adabiyotida nutq odobi kategoriyasining tarixiy-tadrijiy taraqqiyoti qadimgi davr manbalaridan zamonaviy badiiy adabiyotgacha bo‘lgan xronologik jarayonda adabiyotshunoslik, tilshunoslik, pragmalingvistika, falsafa, etnolingvistika hamda madaniyatshunoslikning kesishuv nuqtasida shakllangan interdisciplinar fenomen ekani dalillangan;
nutq odobiga oid qoidalar, nutqiy etiket birliklari, xushmuomalalik formulalarining kommunikativ funksiyasi, badiiy-estetik yuklamasi, milliy-madaniy kodlari va obraz yaratishdagi alohida o‘rni ochib berilgan;
ingliz va o‘zbek adabiyotida muomala-munosabatlarni ifodalovchi nutqiy etiketlarning davrlar kesimidagi evolusiyasi ijtimoiy-tarixiy muhit, milliy qadriyatlar va kommunikativ an’analar bilan uzviy bog‘liqlikda rivojlangani, ularning qo‘llanish xususiyatlari, lisoniy-uslubiy, pragmatik va lingvopoetik jihatlari hamda muallifning individual uslubi va milliy badiiy tafakkurni aks ettirishdagi funksional-estetik imkoniyatlari asoslangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Ingliz va o‘zbek adabiyotida nutq odobi talqini tipologiyasini aniqlash jarayonida erishilgan ilmiy natijalar asosida:
ingliz va o‘zbek ijodkorlarining turli janrlardagi asarlarida til odobi va tildan foydali hamda zararli foydalanish masalalarining denotativ va konnotativ talqini, tilning poetik tavsifi, motivatsion badiiy tasviri, metaforik ifoda uslubi, shuningdek, muomala-munosabat bilan bog‘liq nutqiy etiketlarning davrlar ijtimoiy hayoti bilan uzviy bog‘liqligi, ularning qo‘llanish xususiyatlari, mavzuiy turlari, lisoniy-uslubiy va pragmatik jihatlari hamda bu masalalarni yoritgan ijodkorlarning poetik mahorati dalillangan natijalaridan Evropa Ittifoqi tomonidan Erasmus+ dasturining 2016–2018-yillarga mo‘ljallangan 561624-EPP-1-2015-UK-EPPKA2-CBHE-SP-ERASMUS+CBHE IMEP: “O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimi jarayonlarini modernizatsiyalash va xalqarolashtirish” nomli innovatsion tadqiqotlar loyihasi doirasida foydalanilgan (Samarqand davlat chet tillar institutining 2024-yil 13-dekabrdagi 1012/10-son ma’lumotnomasi). Natijada oliy ta’lim tizimi jarayonlarini modernizatsiyalash va xalqarolashtirishda yaratilayotgan ilmiy tadqiqot ishlarining o‘ziga xos o‘rni borligi, ularda jahon tajribasini qo‘llashning ahamiyati asoslangan;
ingliz va o‘zbek adabiyotida til odobi qoidalari, uning madaniy-estetik ko‘rinishlari hamda nutqiy etiketlarning badiiy asarlardagi milliy poetik talqini struktural-semantik, antropotsentrik, lingvopoetik, lingvomadaniy, etnofolkloristik, lingvostilistik va lingvopersonologik yondashuvlar asosida yaxlit tizim sifatida o‘rganilib, muomala-munosabat bilan bog‘liq nutqiy etiketlarning davrlar ijtimoiy hayoti bilan uzviy bog‘liqligi, qo‘llanish xususiyatlari, mavzuiy tasnifi, lisoniy-uslubiy va pragmatik jihatlari hamda til odobiga oid badiiy tasvirlarni yaratishda ijodkorlar poetik mahoratining o‘ziga xos qirralari aniqlangan ilmiy natijalardan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat O‘zbek tili va adabiyoti universitetida 2017–2021-yillarda bajarilgan OT-FI-030. “O‘zbek adabiyoti tarixi” ko‘p jildlik monografiyasini (7-jild) chop etish” nomli davlat fundamental-tadqiqot dasturlari doirasidagi loyihada foydalanilgan (Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2025-yil 11-martdagi 04/1-102-son ma’lumotnomasi). Natijada monografiyaning til odobi va nutqiy etiketlarga oid bo‘limlari qiyosiy adabiyotshunoslik hamda lingvopoetik yondashuvlar asosida ilmiy-nazariy jihatdan boyitilib, takomillashtirilgan;
ingliz va o‘zbek adabiyotida nutq odobi, til va so‘zning ijtimoiy-axloqiy, falsafiy-ruhiy hamda lingvopoetik vazifalari va ahamiyatining poetik talqini, ularni estetik baholashda ijodkorlarning an’anaviy hamda individual uslubiy mahoratini qiyosiy yoritishga doir ilmiy xulosalardan Buxoro viloyat teleradiokompaniyasining “Assalom, Buxoro”, “Sakkizinchi mo‘jiza”, “Adabiy muhit”, “Jahon tamadduni durdonalari”, “Asrlarning asraganlari” teledasturlarida efirga uzatilgan ko‘rsatuvlar, shuningdek, “Muloqot va munozara”, “Qadriyatlar qadim beshigi” radioeshittirishlarida foydalanilgan (Buxoro viloyat teleradiokompaniyasining 2024-yil 16-dekabrdagi 01-09-181-son ma’lumotnomasi). Natijada keltirilgan tahlillar teletomoshabinlar hamda radioeshittirish muxlislariga ingliz va o‘zbek adabiyotida nutq odobi talqini poetikasi, obrazli ifoda xususiyatlari haqida yangi ma’lumotlarga ega bo‘lish imkonini bergan;
ingliz va o‘zbek adabiyotida til odobi va nutqiy etiketlarning badiiy talqini, tildan foydali va zararli foydalanish masalalarining denotativ hamda konnotativ ifodasi, til yuzasidan turli tavsiflar, metaforik tasvir vositalari, shuningdek, muomala-munosabat bilan bog‘liq nutqiy etiketlarning turli davrlar ijtimoiy hayoti bilan uzviy aloqasi, lisoniy-uslubiy va pragmatik xususiyatlari hamda ularni badiiy ifodalashda ijodkorlar poetik mahoratiga oid ilmiy xulosalardan “Axborotlashgan jamiyat va demokratik davlatni ijtimoiy, huquqiy, iqtisodiy, madaniy, ma’naviy-ma’rifiy rivojlantirishda innovatsion g‘oyalar tizimini shakllantirish va ularni amalga oshirish yo‘llari” ustuvor yo‘nalishi doirasida Qori Niyoziy nomidagi Tarbiya pedagogikasi milliy institutida amalga oshirilgan “Umumta’lim maktablarining 5-6-sinf adabiyot darslarida IT-texnologiyalarini qo‘llash metodikasi” mavzusidagi olima ayollar innovatsion loyihasini amalga oshirish jarayonida foydalanilgan (Qori Niyoziy nomidagi Tarbiya pedagogikasi milliy institutining 2024-yil 29-oktyabrdagi 01/15-09/116-son ma’lumotnomasi). Natijada loyihaning mavzuga aloqador qismlari nazariy va metodologik jihatdan yangi, asoslangan ma’lumotlar bilan boyitilgan.
