Nurmurzaev Zafar Narbay o‘g‘lining
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Mexanik sariqlik va jigar etishmovchiligi tashxisoti hamda o‘t yo‘llarini miniinvaziv drenajlashda zamonaviy radiologiyaning imkoniyatlari», 14.00.27 – Xirurgiya; 14.00.19 – Klinik radiologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.4.DSc/Tib1447.
Ilmiy rahbarlar: Davlatov Salim Sulaymonovich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Xamidov Obid Abduraxmanovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Samarqand davlat tibbiyot universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Samarqand davlat tibbiyot universiteti, DSc.06/2025.27.12.Tib.17.03.
Rasmiy opponentlar: Xamdamov Baxtiyor Zaripovich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Xodjibekova Yulduz Maratovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Raxmetov Nurlan Raxmetovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Rossiya Federatsiyasi Fuqaro mudofaasi, favqulodda vaziyatlar va tabiiy ofatlar oqibatlarini bartaraf etish vazirligining "A.M. Nikiforov nomidagi Butunrossiya shoshilinch va radiatsiya tibbiyoti markazi" Federal Davlat Byudjet Muassasasi.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: minimal invaziv texnologiyalarni ustuvor qo‘llash orqali mexanik sariqlik bilan og‘rigan bemorlarning kompleks davolash natijalarini yaxshilashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
mexanik sariqlikda biliar obstruksiyaning sababi, darajasi va lokalizatsiyasini aniqlash hamda davolash taktikasini tanlash imkonini beruvchi kompleks nurli diagnostika algoritmi ishlab chiqilgan;
mexanik sariqlikda jigar gemodinamikasini kompleks dopplerografik baholash asosida jigar etishmovchiligi rivojlanishining erta prediktorlari aniqlangan hamda ularni klinik amaliyotda qo‘llash mezonlari ishlab chiqilgan;
teri-jigar orqali exokontrol ostida va transduodenal endoskopik aralashuvlar mexanik sariqlik hamda yiringli xolangit bilan bog‘liq biliar obstruksiyada yuqori samarali bo‘lib, yakuniy davolash usullari yoki bemorlarni rekonstruktiv operatsiyalarga tayyorlash bosqichi sifatida samaradorligi isbotlangan;
mexanik sariqlikda dekompressiv miniinvaziv davolash usulini tanlash mezonlari kasallik muddati, etiologiyasi, sariqlik va jigar etishmovchiligi og'irligini (A, B, C sinflari) hisobga olgan holda ishlab chiqilgan bo‘lib, og'ir sinflarda bosqichli "dekompressiya — radikal aralashuv" taktikasi asoslangan;
mexanik sariqlikni kompleks davolashda differensial yondashuvni tanlash mezonlari ishlab chiqilgan bo‘lib, faol xirurgik taktikani patogenetik asoslangan kompleks terapiya bilan uyg'unlashtirish operatsiyadan keyingi asoratlar va o‘lim ko‘rsatkichlarini sezilarli kamaytirib, bemorlarning bevosita va uzoq muddatli davolash natijalarini yaxshilashi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy etilishi.
Mexanik sariqlik va jigar etishmovchiligi tashxisoti hamda o‘t yo‘llarini miniinvaziv drenajlashda zamonaviy radiologiya imkoniyatlaridan foydalanish bo‘yicha olib borilgan ilmiy-tadqiqot natijalari asosida (O‘zbekiston Respublikasi SSV huzuridagi Ilmiy-texnik kengashning 2026 yil 28 martdagi №05/03-sonli xulosasi):
birinchi ilmiy yangilik: mexanik sariqlikda biliar obstruksiyaning sababi, darajasi va lokalizatsiyasini aniqlash hamda davolash taktikasini tanlash imkonini beruvchi kompleks nurli diagnostika algoritmi ishlab chiqilgan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: tadqiqot natijalari O‘zbekiston temir yo‘llari AJ Samarqand bekati birlashgan kasalxonasi (12.11.2025 yildagi 49-sonli buyruq), Termiz shahar tibbiyot birlashmasi (24.11.2025 yildagi 3709-sonli buyruq), Navoiy viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi (27.11.2025 yildagi 109-sonli buyruq) va Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Jizzax filiali (18.11.2025 yildagi 148-sonli buyruq) klinik amaliyotiga joriy etildi. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: ishlab chiqilgan diagnostika algoritmini joriy etish asosiy guruhda (296 bemor) tashxis xatolarini kamaytirish va ratsional davolash taktikasini belgilash imkonini berdi va MRXPG biliar obstruksiyani 85–95% sezgirlik va 90%dan yuqori maxsuslik bilan aniqladi, multiparametrik yondashuv (UTT + MRXPG + laborator markerlar) diagnostik xatolarni 20–30% gacha kamaytirdi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: ishlab chiqilgan diagnostika algoritmi mexanik to‘siq sababini qisqa muddatda aniqlash, keraksiz takroriy instrumental tekshiruvlarni bartaraf etish va tashxis bosqichidagi statsionar muddatni o‘rtacha 2 koyka-kunga qisqartirish imkonini berdi. Bir koyka-kun o‘rtacha 250000 so‘m deb hisoblanganda, qo‘shimcha takroriy nurli tekshiruv xarajatlari (o‘rtacha 150000 so‘m) bilan birga har bir bemor hisobiga o‘rtacha 650 000 so‘m tejamkorlik ta’minlandi. Xulosa: ishlab chiqilgan diagnostika algoritmi 424 nafar yaxshi sifatli mexanik sariqlik bo‘lgan bemorda sinovdan o‘tkazildi va mexanik to‘siqning sababi, darajasi va lokalizatsiyasini qisqa muddatda aniqlash hamda patogenetik asoslangan davolash taktikasini belgilash imkonini berdi.
ikkinchi ilmiy yangilik: mexanik sariqlikda jigar gemodinamikasini kompleks dopplerografik baholash asosida jigar etishmovchiligi rivojlanishining erta prediktorlari aniqlangan hamda ularni klinik amaliyotda qo‘llash mezonlari ishlab chiqilgan; Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: tadqiqot natijalari O‘zbekiston temir yo‘llari AJ Samarqand bekati birlashgan kasalxonasi (12.11.2025 yildagi 49-sonli buyruq), Termiz shahar tibbiyot birlashmasi (24.11.2025 yildagi 3709-sonli buyruq), Navoiy viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi (27.11.2025 yildagi 109-sonli buyruq) va Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Jizzax filiali (18.11.2025 yildagi 148-sonli buyruq) klinik amaliyotiga joriy etildi. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: jigar gemodinamikasini dopplerografik tekshirish A, B, C sinfga mansub 74 nafar bemorda hamda shoshilinch operatsiyalar davomida 36 holatda intraoperatsion o‘tkazildi, portal vena va umumiy jigar arteriyasi parametrlari orasida kuchli teskari korrelyasiya (r=−0,7; r<0,001) aniqlandi, prediktorlarni erta aniqlash dekompressiv aralashuvni o‘z vaqtida boshlash va jigar etishmovchiligini oldini olish imkonini berdi, natijada asosiy guruhda jigar etishmovchiligi bilan asoratlangan bemorlar ulushi 205 (48,3%)dan sezilarli darajada kamaydi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: jigar etishmovchiligini erta aniqlash dekompressiv aralashuvni o‘z vaqtida boshlash va reanimatsiya-intensiv terapiya muddatini o‘rtacha 1 koyka-kunga qisqartirish imkonini berdi. Reanimatsiya bo‘limida bir koyka-kun o‘rtacha 750000 so‘m deb hisoblanganda, har bir bemor hisobiga o‘rtacha 750000 so‘m tejamkorlik ta’minlandi. Xulosa: jigar gemodinamikasining dopplerografik ko‘rsatkichlari B va C sinf bemorlarida jigar etishmovchiligi rivojlanishini aniqlashning erta, ishonchli prediktorlari sifatida klinik asoslandi va ularni joriy etish davolash taktikasini maqbullashtirish hamda operatsiyadan keyingi o‘lim ko‘rsatkichini 6,5%dan 4,05%ga kamaytirishga xizmat qildi (r<0,05).
uchinchi ilmiy yangilik: teri-jigar orqali exokontrol ostida (TJXS) va transduodenal endoskopik aralashuvlar (EPST) mexanik sariqlik hamda yiringli xolangit bilan bog‘liq biliar obstruksiyada yuqori samarali bo‘lib, yakuniy davolash usullari yoki bemorlarni rekonstruktiv operatsiyalarga tayyorlash bosqichi sifatida samaradorligi isbotlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: tadqiqot natijalari O‘zbekiston temir yo‘llari AJ Samarqand bekati birlashgan kasalxonasi (12.11.2025 yildagi 49-sonli buyruq), Termiz shahar tibbiyot birlashmasi (24.11.2025 yildagi 3709-sonli buyruq), Navoiy viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi (27.11.2025 yildagi 109-sonli buyruq) va Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Jizzax filiali (18.11.2025 yildagi 148-sonli buyruq) klinik amaliyotiga joriy etildi. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: ushbu usullar asosiy guruhdagi 218 nafar bemorda qo‘llanildi (monovariantda endoskopik transpapillyar aralashuvlar 102 (46,7%), teri orqali jigar orqali endobiliar aralashuvlar 9 (4,1%), ikki bosqichli aralashuvlar 116 (53,3%)); miniinvaziv usullar bilan davolangan bemorlarda yaxshi uzoq muddatli natijalar 88,7% holatda qayd etildi, miniinvaziv aralashuvlar operatsiyadan keyingi asoratlar chastotasini an’anaviy ochiq jarrohlikka nisbatan 2–3 baravar kamaytirdi va shifoxonada bo‘lish muddatini sezilarli darajada qisqartirdi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: an’anaviy ochiq jarrohlik o‘rniga miniinvaziv dekompressiya qo‘llanilishi statsionar davolanish muddatini o‘rtacha 5 koyka-kunga qisqartirdi. Bir koyka-kun o‘rtacha 250000 so‘m deb hisoblanganda, operatsiya va asoratlarni davolash xarajatlarining kamayishi bilan birga har bir bemor hisobiga o‘rtacha 1250000 so‘m tejamkorlik ta’minlandi. Xulosa: teri-jigar orqali exokontrol va transduodenal endoskopik aralashuvlar biliar obstruksiyani davolashda klinik samaradorligini tasdiqladi va operatsiyadan keyingi asoratlarni 26,6%dan 19,5%ga kamaytirish imkonini berdi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: mexanik sariqlikda dekompressiv miniinvaziv davolash usulini tanlash mezonlari kasallik muddati, etiologiyasi, sariqlik va jigar etishmovchiligi og'irligini (A, B, C sinflari) hisobga olgan holda ishlab chiqilgan bo‘lib, og'ir sinflarda bosqichli "dekompressiya — radikal aralashuv" taktikasi asoslangan; Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: tadqiqot natijalari O‘zbekiston temir yo‘llari AJ Samarqand bekati birlashgan kasalxonasi (12.11.2025 yildagi 49-sonli buyruq), Termiz shahar tibbiyot birlashmasi (24.11.2025 yildagi 3709-sonli buyruq), Navoiy viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi (27.11.2025 yildagi 109-sonli buyruq) va Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Jizzax filiali (18.11.2025 yildagi 148-sonli buyruq) klinik amaliyotiga joriy etildi. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: mezonlar asosiy guruhdagi 296 bemorga differensial tarzda qo‘llanildi (A sinfda 183 (43,1%), B sinfda 157 (37,0%), C sinfda 84 (19,9%)); differensiallashgan yondashuv qo‘llanilganda asosiy guruhda operatsiyadan keyingi umumiy asoratlar 19,5%, o‘lim 4,05% ni tashkil etdi, nazorat guruhida esa asoratlar 26,6%, o‘lim 6,5% bo‘ldi; radiologik yo‘naltirilgan drenajlashda texnik muvaffaqiyat darajasi 90%dan yuqori bo‘ldi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: usulni asoslangan tanlash noto‘g‘ri jarrohlik taktikasi bilan bog‘liq takroriy aralashuvlarni kamaytirdi va statsionar davolanish muddatini o‘rtacha 3 koyko-kunga qisqartirdi. Bir koyko-kun o‘rtacha 250000 so‘m deb hisoblanganda, har bir bemor hisobiga o‘rtacha 1000000 so‘m tejamkorlik ta’minlandi. Xulosa: dekompressiv miniinvaziv davolash usulini tanlash mezonlarini klinik amaliyotga joriy etish operatsiyadan keyingi asoratlar chastotasini 26,6%dan 19,5%ga, o‘lim ko‘rsatkichini esa 6,5%dan 4,05%ga kamaytirdi (r<0,05).
beshinchi ilmiy yangilik: mexanik sariqlikni kompleks davolashda differensial yondashuvni tanlash mezonlari ishlab chiqilgan bo‘lib, faol xirurgik taktikani patogenetik asoslangan kompleks terapiya bilan uyg'unlashtirish operatsiyadan keyingi asoratlar va o‘lim ko‘rsatkichlarini sezilarli kamaytirib, bemorlarning bevosita va uzoq muddatli davolash natijalarini yaxshilashi isbotlangan. Ilmiy yangilikning amaliyotga joriy qilinishi: tadqiqot natijalari O‘zbekiston temir yo‘llari AJ Samarqand bekati birlashgan kasalxonasi (12.11.2025 yildagi 49-sonli buyruq), Termiz shahar tibbiyot birlashmasi (24.11.2025 yildagi 3709-sonli buyruq), Navoiy viloyat ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi (27.11.2025 yildagi 109-sonli buyruq) va Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Jizzax filiali (18.11.2025 yildagi 148-sonli buyruq) klinik amaliyotiga joriy etildi. Ilmiy yangilikning ijtimoiy samaradorligi: asosiy guruhdagi 296 nafar bemorda differensial yondashuv qo‘llanildi (bir bosqichli miniinvaziv aralashuv 34,45%, ikki bosqichli miniinvaziv aralashuv 13,20%, kombinatsiyalashgan miniinvaziv va an’anaviy aralashuv 20,27% holatda), miniinvaziv usullar bilan davolashda yaxshi uzoq muddatli natijalar 88,7%, ikki bosqichli kombinatsiyalashgan usulda 78,0%, an’anaviy usulda 70,0% bemorda qayd etilib, differensial yondashuv jigar etishmovchiligi rivojlanish xavfini 25–40%ga kamaytirishi, intensiv terapiya muddatini qisqartirishi va letallik ko‘rsatkichlarini sezilarli pasaytirishi isbotlandi. Ilmiy yangilikning iqtisodiy samaradorligi: differensial yondashuvni qo‘llash letallik va og‘ir asoratlarning kamayishi, reoperatsiyalar va uzoq muddatli davolash xarajatlarining qisqarishi hisobiga har bir bemor hisobiga o‘rtacha 1100000 so‘m tejamkorlikni ta’minladi; yiliga o‘rtacha 100 ta operatsiya bajarilganda yillik iqtisodiy ko‘rsatkich 110000000 so‘mni tashkil etadi. Xulosa: differensial yondashuvni faol jarrohlik taktikasi va kompleks patogenetik asoslangan konservativ terapiya bilan uyg‘unlashtirish operatsiyadan keyingi kasallanishni 26,6%dan 19,5%ga, o‘lim ko‘rsatkichini 6,5%dan 4,05%ga kamaytirdi (r<0,05).
Z.N.Nurmurzaevning «Mexanik sariqlik va jigar etishmovchiligi tashxisoti xamda o‘t yo‘llarini miniinvaziv drenajlashda zamonaviy radiologiyaning imkoniyatlari» mavzusidagi dissertatsiya tadqiqotida olingan yuqoridagi  5 ta ilmiy yangilik va 4 ta amaliy tavsiyalarni amaliyotga joriy etish O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlaqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2026-yil 28-martdagi 5-sonli yig‘ilish bayonnomasiga asosan tasdiqlangan.