Ismailov Zoxidjon Nurmanovichning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Periferik asab tizimi patologiyasi bulgan bolalarning kompleks reabilitatsiyasi », 14.00.13 – Nevrologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.2. DSc/Tib853.
Ilmiy maslaxatchi: Mirdjuraev Elbek Mirshavkatovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Tibbiyot xodimlarining kasbiy malakasini rivojlantirish markazi.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Tibbiyot xodimlarining kasbiy malakasini rivojlantirish markazi, DSc.06/2025.27.12.Tib.l1.01.
Rasmiy opponentlar: Saidazizova Shaxlo Xibziddinovna, tibbiyot fanlari doktori, dotsent; Raimova Malika Muxamedjanovna, tibbiyot fanlari doktori, professor, D`yakonova Elena Nikolaevna tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot nomi: Ulyanovsk davlat universiteti (Rossiya Federatsiyasi).
Dissertatsiyaning yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi bolalarda periferik asab tizimi kasalliklarining kompleks reabilitatsiyasini bemorlarning neyro-motor va psixo-emotsional tizim funksional holatidan kelib chiqqan xolda takomillashtirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
bolalar periferik asab tizimi kasalliklarida nerv tolalari zararlanishining etiopatogenetik turi (aksonal, demielinizatsiyalanuvchi, aralash) va og‘irlik darajasiga asoslangan regeneratsiya jarayonini prognozlash imkonini beruvchi ENMG-koeffisienti ishlab chiqilgan;
periferik asab tizimi patologiyasi bo‘lgan bolalarda xavotirlik-depressiv spektrdagi o‘zgarishlar nevrologik defisitning og‘irligi, kasallik davomiyligi va patomorfologik jarayonning diffuz tarqalishi (polinevropatiyalarda) bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri korrelyasion bog‘liqlik aniqlangan;
ilk bor periferik asab tizimi kasalliklari bo‘lgan bolalarda neyrofiziologik yo‘naltirilgan fizik muolajalar, kognitiv-hulq-atvor terapiyasi, guruhli va oilaviy psixokorreksiyani kiritish orqali multidissiplinar reabilitatsiyaga differensiallashtirilgan yondashuv optimallashtirilgan;
polinevropatiya (Giyena-Barre sindromi) o‘tkazgan bolalar yuqori xavf toifasini tashkil etib, ularda emotsional distress, giperaktivlik/diqqat tanqisligi va ijtimoiy izolyasiya darajasi mononeyropatiyali bemorlarga nisbatan yuqori saqlanib qolishi xamda prosotsial ko‘nikmalar va emotsional regulyasiyaning nisbiy o‘sishi kuzatilib, psixologik modulni intensivlashtirish sharoitida saqlangan adaptatsion rezerv mavjudligi isbotlangan;
periferik asab tizimi patologiyasi bo‘lgan bolalar reabilitatsiyasining effektivlik klinik markeri sifatida emotsional domenning yaxshilanishiga qaratilgan motor-neyrofiziologik ko‘rsatkichlar, ruhiy-emotsional barqarorlik va maktab/ijtimoiy integratsiya darajasi aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi:
Periferik asab tizimi kasalliklari bo‘lgan bolalarning kompleks reabilitatsiyasini takomillashtirish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
birinchi ilmiy yangilik: bolalar periferik asab tizimi kasalliklarida nerv tolalari zararlanishining etiopatogenetik turi (aksonal, demielinizatsiyalanuvchi, aralash) va og‘irlik darajasiga asoslangan regeneratsiya jarayonini prognozlash imkonini beruvchi ENMG-koeffisienti ishlab chiqilgan va ushbu koeffisient regeneratsiya jarayonini ob’ektiv prognozlash imkonini berganligi bo‘yicha takliflar Tibbiyot xodimlarining kasbiy malakasini rivojlantirish markazi ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 6 dekabrdagi 03/138-son ma’lumotnomasi bilan tasdiqlangan “Bolalarda periferik nerv tizimi kasalliklari diagnostika usullarini takomillashtirish” nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan.Mazkur taklif Samarqand Davlat tibbiyot universiteti ko‘p tarmoqli klinikasi amaliyotiga 22.02.2025 yilda chiqqan 30-sonli buyruq, hamda U.K.Qurbonov nomli respublika bolalar psixonevrologik shifoxonasi bo‘yicha 04.02.2025 yilda chiqqan 36-sonli buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni Saqlash Vazirligi xuzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2026 yil 2 iyundagi 09/65-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: nerv zararlanishi darajasini aniq baholash orqali reabilitatsiya kursining davomiyligi va intensivligini bemorning individual holatiga moslashtirish imkoniyati yaratildi, bu ikkilamchi asoratlar va bolalardagi psixologik yuklamani kamaytiradi, neyromotor funksiyalarni tiklash sur’atini tezlashtirib, bemorlarning ijtimoiy va ta’lim faolligini barqarorlashtiradi. Iqtisodiy samaradorligi: ENMG-koeffisienti asosida differensiallashtirilgan prognoz modelini qo‘llash keraksiz qo‘shimcha instrumental tekshiruvlar, samarasiz uzun davomiy reabilitatsiya kurslari va statsionar davolash ehtiyojini qisqartirish hisobiga tibbiyot muassasalari resurslarini maqsadli taqsimlash imkonini berdi. Reabilitatsiya samaradorligi monitoringi optimallashtirilganligi sababli davolash-tiqlov jarayonining umumiy moliyaviy yuklamasi kamaytirilgan. Xulosa: ENMG-koeffisienti asosida ishlab chiqilgan differensial prognoz modelini klinik amaliyotga joriy etish 1 nafar bemor uchun byudjet mablag‘larini o‘rtacha 142500 so‘mga iqtisod qilish imkonini bergan;
ikkinchi ilmiy yangilik: periferik asab tizimi patologiyasi bo‘lgan bolalarda xavotirlik-depressiv spektrdagi o‘zgarishlar nevrologik defisitning og‘irligi, kasallik davomiyligi va patomorfologik jarayonning diffuz tarqalishi (polinevropatiyalarda) bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri korrelyasion bog‘liqlik aniqlangan bu tegishli ruhiy-korreksion uslublarni differensial tanlash psixologik muammolarni chuqurlashuvining oldi olinganligi bo‘yicha takliflar Tibbiyot xodimlarining kasbiy malakasini rivojlantirish markazi ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 6 dekabrdagi 03/138-son ma’lumotnomasi bilan tasdiqlangan “Bolalarda periferik nerv tizimi kasalliklari diagnostika usullarini takomillashtirish” nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan.Mazkur taklif Samarqand Davlat tibbiyot universiteti ko‘p tarmoqli klinikasi amaliyotiga 22.02.2025 yilda chiqqan 30-sonli buyruq, hamda U.K.Qurbonov nomli respublika bolalar psixonevrologik shifoxonasi bo‘yicha 04.02.2025 yilda chiqqan 36-sonli buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni Saqlash Vazirligi xuzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2026 yil 2 iyundagi 09/65-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: psixoemotsional holatni erta skrining qilish va differensial psixokorreksiya o‘tkazish bolalardagi xavotirli-depressiv simptomlarni ishonchli kamaytirish, oilaviy muhitdagi emotsional barqarorlikni ta’minlash va tengdoshlar muhitiga integratsiyalashni tezlashtirishga xizmat qildi. Reabilitatsiyaning psixologik modulini joriy etish bemorlarning o‘ziga ishonchini oshirib, ijtimoiy izolyasiya, stigmatizatsiya va ikkilamchi psixogen asoratlar xavfini sezilarli darajada kamaytirdi. Iqtisodiy samaradorligi: RCADS-25 va SDQ shkalalari yordamida reabilitatsiya marshrutlarini stratifikatsiya qilish keraksiz qo‘shimcha psixiatrik konsultatsiyalar va uzun davomiy statsionar davolash ehtiyojini kamaytirdi. Ambulator sharoitda samarali psixokorreksiya va medikamentoz qo‘llab-quvvatlash o‘tkazish hisobiga davolash-reabilitatsiya jarayonining umumiy moliyaviy yuklamasi optimallashtirilgan. Xulosa: kompleks psixoreabilitatsiyani joriy etish 1 nafar bemor uchun byudjet mablag‘larini 185200 so‘mga iqtisod qilish imkonini bergan;
uchinchi ilmiy yangilik: ilk bor periferik asab tizimi kasalliklari bo‘lgan bolalarda neyrofiziologik yo‘naltirilgan fizik muolajalar, kognitiv-hulq-atvor terapiyasi, guruhli va oilaviy psixokorreksiyani kiritish orqali multidissiplinar reabilitatsiyaga differensiallashtirilgan yondashuv optimallashtirilganligi bo‘yicha takliflar Tibbiyot xodimlarining kasbiy malakasini rivojlantirish markazi ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 6 dekabrdagi 03/138-son ma’lumotnomasi bilan tasdiqlangan “Bolalarda periferik nerv tizimi kasalliklari davolash usullarini takomillashtirish” nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan.Mazkur taklif Samarqand Davlat tibbiyot universiteti ko‘p tarmoqli klinikasi amaliyotiga 22.02.2025 yilda chiqqan 30-sonli buyruq, hamda U.K.Qurbonov nomli respublika bolalar psixonevrologik shifoxonasi bo‘yicha 04.02.2025 yilda chiqqan 36-sonli buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni Saqlash Vazirligi xuzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2026 yil 2 iyundagi 09/65-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: bolalarning funksional, ijtimoiy va emotsional imkoniyatlarini kompleks baholash imkoni yaratildi va reabilitatsiya jarayoni nafaqat motor funksiyalarni tiklashga, balki bolaning jamiyatga to‘liq integratsiyasiga, tengdoshlar muhitiga moslashuviga va oilaviy muhitdagi psixologik barqarorlikka qaratildi. Iqtisodiy samaradorligi: reabilitatsion potensialni dastlabki stratifikatsiya qilish va psixometrik skrining asosida davolash yo‘nalishlarini individuallashtirish orqali tibbiy resurslarni maqsadli taqsimlashga erishildi. Yuqori xavf guruhiga kirgan bemorlarga intensifikatsiyalashgan ko‘p bosqichli yordam ko‘rsatish, past xavf guruhida esa ambulator monitoring va qisqa kurslarni qo‘llash hisobiga statsionar davolanish ehtiyoji va noto‘g‘ri yo‘naltirilgan muolajalar soni kamaydi, bu esa tibbiyot muassasalarining moliyaviy yuklamasini optimallashtirdi. Xulosa: psixometrik shkalalar kompleksini klinik amaliyotga joriy etish hamda differensiallashtirilgan multidissiplinar reabilitatsiyani tadbiq etish 1 nafar bemor uchun reabilitatsiya xarajatlarini 118400 so‘mga tejash imkonini bergan;
to‘rtinchi ilmiy yangilik:polinevropatiya (Giyena-Barre sindromi) o‘tkazgan bolalar yuqori xavf toifasini tashkil etib, ularda emotsional distress, giperaktivlik/diqqat tanqisligi va ijtimoiy izolyasiya darajasi mononeyropatiyali bemorlarga nisbatan yuqori saqlanib qolishi xamda prosotsial ko‘nikmalar va emotsional regulyasiyaning nisbiy o‘sishi kuzatilib, psixologik modulni intensivlashtirish sharoitida saqlangan adaptatsion rezerv mavjudligi bo‘yicha takliflar Tibbiyot xodimlarining kasbiy malakasini rivojlantirish markazi ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 6 dekabrdagi 03/138-son ma’lumotnomasi bilan tasdiqlangan “Bolalarda periferik nerv tizimi kasalliklari davolash usullarini takomillashtirish” nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan.Mazkur taklif Samarqand Davlat tibbiyot universiteti ko‘p tarmoqli klinikasi amaliyotiga 22.02.2025 yilda chiqqan 30-sonli buyruq, hamda U.K.Qurbonov nomli respublika bolalar psixonevrologik shifoxonasi bo‘yicha 04.02.2025 yilda chiqqan 36-sonli buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni Saqlash Vazirligi xuzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2026 yil 2 iyundagi 09/65-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: polinevropatiya o‘tkazgan bolalarni alohida monitoring guruhiga ajratish orqali ulardagi ijtimoiy cheklash, tengdoshlar bilan munosabat muammolari va diqqat-giperfaollik belgilarini erta aniqlash imkoni yaratildi. Psixologik modulni intensivlashtirish bemorlardagi emotsional distressni pasaytirib, maktab muhitiga integratsiyalash tezlashtirildi va ikkilamchi psixogen asoratlar xavfi sezilarli kamaydi. Iqtisodiy samaradorligi: xavf darajasiga qarab stratifikatsiya qilish orqali reabilitatsiya resurslari maqsadli taqsimlandi. Yuqori xavf guruhida psixologik qo‘llab-quvvatlash kurslarini o‘z vaqtida va maqsadli o‘tkazish noto‘g‘ri davolash taktikalarini,uzoq muddatli statsionar davolanishni va takroriy gospitalizatsiyalarni kamaytirdi. Adaptatsion rezervni faollashtirish reabilitatsiya samaradorligini oshirib, umumiy davolash xarajatlarini optimallashtirdi. Xulosa: polinevropatiya o‘tkazgan bolalar uchun differensial psixoreabilitatsiya algoritmini joriy etish 1 nafar bemor uchun byudjet mablag‘larini 135800 so‘mga iqtisod qilish imkonini bergan.
beshinchi ilmiy yangilik: periferik asab tizimi patologiyasi bo‘lgan bolalar reabilitatsiyasining effektivlik klinik markeri sifatida emotsional domenning yaxshilanishiga qaratilgan motor-neyrofiziologik ko‘rsatkichlar, ruhiy-emotsional barqarorlik va maktab/ijtimoiy integratsiya darajasi asoslanganligi bo‘yicha takliflar Tibbiyot xodimlarining kasbiy malakasini rivojlantirish markazi ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 6 dekabrdagi 03/138-son ma’lumotnomasi bilan tasdiqlangan “Bolalarda periferik nerv tizimi kasalliklari davolash usullarini takomillashtirish” nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan.Mazkur taklif Samarqand Davlat tibbiyot universiteti ko‘p tarmoqli klinikasi amaliyotiga 22.02.2025 yilda chiqqan 30-sonli buyruq, hamda U.K.Qurbonov nomli respublika bolalar psixonevrologik shifoxonasi bo‘yicha 04.02.2025 yilda chiqqan 36-sonli buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan (Sog‘liqni Saqlash Vazirligi xuzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2026 yil 2 iyundagi 09/65-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: reabilitatsiya samaradorligini baholashda faqat motor ko‘rsatkichlarga emas, balki bolaning emotsional holati, maktabdagi faoliyati va ijtimoiy moslashuviga kompleks yondoshish joriy etildi. Bu esa bemorlarning hayot sifatini ob’ektiv monitoring qilish, psixologik to‘siqlarni o‘z vaqtida bartaraf etish va bolaning jamiyatga to‘liq integratsiyasi uchun zarur sharoit yaratishga xizmat qildi. Iqtisodiy samaradorligi: kompleks baholash tizimini joriy etish reabilitatsiya yo‘nalishlarini individuallashtirishga, samarasiz jismoniy muolajalar soni kamaytirishga va psixologik korreksiyani maqsadli o‘tkazishga imkon berdi. Emotsional domenning yaxshilanishi reabilitatsiya davomiyligini qisqartirib, statsionar sharoitidagi davolanish xarajatlarini kamaytirdi va ambulator monitoring samaradorligini oshirdi. Xulosa: PedsQL 4.0 asosidagi kompleks monitoring tizimini klinik amaliyotga joriy etish 1 nafar bemor uchun davolash-reabilitatsiya xarajatlarini 108500 so‘mga tejash imkonini bergan. Xulosa: kilingan ilmiy izlanishlar natijalari klinik amaliyotga joriy qilinishi, periferik asab tizimi patologiyasi bo‘lgan bolalar reabilitatsiyasini multidissiplinar kompleks tarzda olib borish orqali bemorlarni sog‘lomlashtirish, hayot sifati va ijtimoiy moslashuvini yaxshilash hamda nogironlik rivojlanish xavfini kamaytirishga erishildi.
