Алланазаров Акмал Абдулхақовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Қаттиқ ва мўрт қотишмаларни самарали кесиш имконини берувчи волфрам карбид кукуни асосида асбоблар ишлаб чиқаришнинг илмий асосларини яратиш”, 05.02.01–“Машинасозликда материалшунослик. Қуймачилик. Металларга термик ва босим остида ишлов бериш. Қора, рангли ва ноёб металлар металлургияси” ихтисослиги.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.DSc/Т899
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат техника университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат техника университети ҳузуридаги DSc.03/2025.27.12.Т.02.04. рақамли Илмий Кенгаш.
Илмий маслаҳатчи: Ахмедов Азамат Хаитович, техника фанлари доктори, доцент.
Расмий оппонентлар: Зиямухамедова Умида Алижоновна, техника фанлари доктори, профессор; Эрматов Зиядулла Досматович, техника фанлари доктори, профессор; Пармонов Сарвар Ташпўлатович, техника фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Навоий давлат кончилик ва технологиялар университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади қаттиқ ва мўрт қотишмаларни самарали кесиш имконини берувчи волфрам карбид кукуни асосида асбоблар ишлаб чиқаришнинг илмий асосларини яратишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
кесиш жараёнида юзага келувчи механик ва иссиқлик ҳодисаларининг ўзаро боғлиқлиги, иссиқлик оқимларининг тарқалиши ҳамда қаттиқ қотишмалар структураси ва хоссалари ўртасидаги боғланишлар асосида, қаттиқ ва мўрт материалларга самарали кесиб ишлов берувчи волфрам карбидли асбобсозлик материалларини яратишнинг илмий асослари ишлаб чиқилган;
қаттиқ ва мўрт материалларга ишлов беришда талаб этиладиган физик-механик ҳамда иссиқлик хоссаларини башорат қилиш имконини берувчи, кесиш зонасидаги иссиқлик ҳосил бўлиши, тарқалиши ва контакт ҳодисаларини ҳисобга олган кесиш жараёнининг математик модели ишлаб чиқилган;
WC–Cо қаттиқ қотишмасини ТиН ва ТиБ₂ нанокукунлари билан модификациялаш ёрдамида материалнинг иссиқлик ўтказувчанлиги ортиши, нанозаррачаларнинг структурани зичлаштириш ва иссиқлик оқимларини жадаллаштириш асослари ишлаб чиқилган;
СЧ35, ВЧ50 ва ЧХ3Т маркали чўянларга кесиб ишлов беришда кесувчи асбоб материалининг иссиқлик ўтказувчанлиги ортиши ҳисобига кесиш зонасида ҳосил бўлган иссиқликнинг асбоб бўйлаб тарқалиши ва кескич танасидаги ҳароратнинг 125–130°C гача пасайиши қонунияти ишлаб чиқилган;
қаттиқ қотишмаларнинг фазавий таркиби, дисперсион мустаҳкамланиш механизми ва нанозаррачаларнинг структура ҳосил қилиш қонуниятлари асосида 92%WC + 6%Cо + 1%ВC + 1%ТиБ₂ таркибли янги модификацияланган қаттиқ қотишманинг оптимал кимёвий таркиби ишлаб чиқилган;
кукун металлургияси ва наномодификация қонуниятлари асосида ТиН ва ТиБ₂ нанокукунлари билан модификацияланган WC–Cо қаттиқ қотишма пластиналарини олиш технологияси ҳамда унинг технологик режимлари ишлаб чиқилган;
ТиН ва ТиБ₂ нанозаррачалари билан модификацияланган ВК6М қаттиқ қотишма пластиналарининг физик-механик ва эксплуатацион хоссалари, кесиш ҳудудидаги иссиқлик тақсимланиши, ўртача контакт ҳарорати, шунингдек СЧ35, ВЧ50 ва ЧХ3Т маркали чўянларга ишлов бериш учун кесиш режимлари ишлаб чиқилган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Қаттиқ ва мўрт қотишмаларни самарали кесиш имконини берувчи волфрам карбид кукуни асосида асбоблар ишлаб чиқаришнинг илмий асосларини яратиш бўйича олинган натижалар асосида:
оқ чўяндан тайёрланган деталларга механик ишлов берувчи модификацияланган волфрам карбиди-кобалт асосли асбобсозлик материалларни олиш технологияси “Ўзбекистон технологик металлар комбинати” АЖда жорий қилинган (“ЎзТМК” АЖнинг 2026 йил 27 феврал 03/03-255 сон маълумотномаси). Натижада, махсус қийин ишлов бериладиган материалларга механик ишлов берувчи кесувчи асбобнинг механик хоссаси 11-14% га ортган;
қаттиқ қотишмали асбобнинг кимёвий таркиби башоротлавчи математик модели “Ўзбекистон технологик металлар комбинати” АЖда жорий қилинган (“ЎзТМК” АЖнинг 2026 йил 27 феврал 03/03-255 сон маълумотномаси). Натижада қийин ишлов бериладиган материалларга механик ишлов берувчи қаттиқ қотишманинг оптимал кимёвий таркибини ишлаб чиқиш вақти ва ресурси 14-16% га камайган;
ВК6М маркали қаттиқ қотишма асосида янги модификацияланган 92%WC+6%Cо+1%ВC+1%ТиБ2 волфрам карбиди-кобалтли қаттиқ қотишманинг кимёвий таркиби “Ўзбекистон технологик металлар комбинати” АЖда жорий этилган (“ЎзТМК” АЖнинг 2026 йил 27 феврал 03/03-255 сон маълумотномаси). Натижада оқ чўянлардан тайёрланган деталларга кесиб ишлов берувчи кескичнинг ишлаш муддати 17-20% га ошган;
ТиБ2 нано кукунлари билан модификацияланган WC-Cо қаттиқ қотишма асосли кескич пластиналарини ишлаб чиқариш технологияси “Ўзбекистон технологик металлар комбинати” АЖда жорий этилган (“ЎзТМК” АЖнинг 2026 йил 27 феврал 03/03-255 сон маълумотномаси). Натижада оқ чўяндан тайёрланган деталларга механик кесиб ишлов беришда қаттиқ қотишманинг ейилишгабардошлиги 15-17% га ошган;
WC асосли қотишмаларни ТиН ва ТиБ2 нано кукунлари билан модификациялаш усули “Ўзбекистон технологик металлар комбинати” АЖда жорий этилган (“ЎзТМК” АЖнинг 2026 йил 27 феврал 03/03-255 сон маълумотномаси). Натижада WC-Cо асосли қаттиқ қотишмаларнинг иссиқлик ўтказувчанлиги 16-18% га ортган.