Kalenov Kuzbergen Tlegenovichning
iqtisodiyot fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Qishloq xo‘jaligi korxonalarini sug‘urtalash metodologiyasini takomillashtirish yo‘llari”, 08.00.07 – “Moliya, pul muomalasi va kredit”
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.2.DSc/Iqt488
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Qoraqalpoq davlat universiteti
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Toshkent kimyo-texnologiya instituti, DSc.03/2026.31.01.1.42.02
Rasmiy opponentlar: Jumaev Nodir Xosiyatovich iqtisodiyot fanlari doktori, professor., Yuldashev Obiddin Tomurzaevich iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent., Ibodullaev Shaxboz Tolkin ugli iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent.
Yetakchi tashkilot: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi qishloq xo‘jaligi korxonalarini sug‘urtalash metodologiyasini takomillashtirishga qaratilgan taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
an’anaviy hosil yo‘qotilishini baholash mexanizmi sub'ektiv va ko‘p xarajattalab, fermerlar ishonch darajasi past bo‘lganligidan kelib chiqqan holda, indeks asosidagi agrosug‘urta modelini takomillashtirish bo‘yicha metodik yondashuv ishlab chiqilgan va shu asosda meteorologik va NDVI (vegetasiya indeksi) ma'lumotlariga asoslangan indeks sug‘urta modelini joriy etish taklif etilgan;
sug‘urta kompaniyalarida katta tabiiy ofatlar bo‘yicha moliyaviy barqarorlik muammosi mavjudligidan kelib chiqqan holda, qishloq xo‘jaligida davlat-xususiy sheriklik (PPP) asosida sug‘urta fondini shakllantirish modeli ishlab chiqilgan va ushbu model asosida davlat kafolati va xususiy sektor mablag‘lariga asoslangan “Agrosug‘urta barqarorlik jamg‘armasi”ni tashkil etish taklifi ishlab chiqilgan;
qog‘ozbozlikka asoslangan sug‘urta shartnomalarini tuzish va tovon to‘lash jarayonlaridan butunlay voz kechish maqsadida, raqamli agrosug‘urta platformasini joriy etish konsepsiyasini ishlab chiqish va bunda yagona “Digital AgroInsurance” platformasini yaratish taklif etilgan;
barcha hududlar uchun bir xil tariflarning qo‘llanilishi har bir hududga xos risk darajasini to‘liq hisobga olmaydi. Ushbu holatni bartaraf etish maqsadida fermerlar uchun differensiallashgan tarif siyosatini ishlab chiqish metodikasi takomillashtirilgan va shundan kelib chiqib: hududiy risk indeksi (HRI) formulasi ishlab chiqilgan;
sug‘urta mukofoti miqdorini regressiya tahlili asosida aniqlash metodikasi taklif etilgan;
risk-menejment darajasi yuqori bo‘lgan fermerlarga bonus-malus tizimini qo‘llash yuqori samaradorlik berishi asoslab berilgan;
eksport-import sug‘urtasida davlat-xususiy sheriklik (PPP) asosidagi kafolatli kompensatsiya mexanizmi ishlab chiqilgan bo‘lib, bu orqali eksport-import operatsiyalarini sug‘urtalashda uch bosqichli kafolat mexanizmi taklif etilgan. Unga ko‘ra: xususiy sug‘urta kompaniyasi – tijorat risklarini qoplaydi; Davlat eksport-kredit agentligi – siyosiy risklarni qoplaydi; zahira jamg‘armasi – fors-major holatlarda kompensatsiya beradi.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Qishloq xo‘jaligi korxonalarini sug‘urtalash metodologiyasini takomillashtirish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
Ananaviy hosil yo‘qotilishini baholash mexanizmi sub'ektiv va ko‘p xarajattalab, fermerlar ishonch darajasi past bo‘lganligidan kelib chiqqan holda, indeks asosidagi agrosug‘urta modelini takomillashtirish bo‘yicha metodik yondashuv ishlab chiqilgan va shu asosda meteorologik va NDVI (vegetasiya indeksi) ma'lumotlariga asoslangan indeks sug‘urta modeli Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi faoliyatiga joriy etilgan (Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligining 2026 yil apreldagi 01/018-1400-son ma’lumotnomasi). Mazkur ilmiy yangilikni amaliyotga joriy etish natijasida hosil yo‘qotilishini baholash mexanizmi takomillashgan va baholash jarayonlari uchun talab etiladigan vaqt qisqarishiga hamda fermerlarda sug‘urta xizmatlariga bo‘lgan ishonchning oshishiga erishilgan;
sug‘urta kompaniyalarida katta tabiiy ofatlar bo‘yicha moliyaviy barqarorlik muammosi mavjudligidan kelib chiqqan holda, qishloq xo‘jaligida davlat-xususiy sheriklik (PPP) asosida sug‘urta fondini shakllantirish modeli ishlab chiqilgan. Ushbu modeldan kelib chiqqan holda, davlat kafolati va xususiy sektor mablag‘lari asosida “Agrosug‘urta barqarorlik jamg‘armasi”ni tashkil etish taklifi Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi faoliyatiga joriy etilgan (Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligining 2026 yil 6-apreldagi 01/018-1400-son ma’lumotnomasi). Mazkur ilmiy yangilikni amaliyotga joriy etish natijasida kompaniyada yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan moliyaviy barqarorlikning yo‘qolish muammosi bartaraf etilgan;
qog‘ozbozlikka asoslangan sug‘urta shartnomalarini tuzish va tovon to‘lash jarayonlaridan butunlay voz kechish maqsadida, raqamli agrosug‘urta platformasini joriy etish konsepsiyasini ishlab chiqish va bunda yagona “Digital AgroInsurance” platformasini yaratish taklifi, shu maqsadda ishlab chiqilgan agrosug‘urta shartnomalarini smart-kontrakt texnologiyasiga asoslangan avtomatlashtirish modeli, kosmik monitoring va dron ma'lumotlarini integratsiya qilish algoritmi hamda sug‘urta da'volarini blokcheyn orqali shaffof yuritish mexanizmlari Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi faoliyatiga joriy etilgan (Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligining 2026 yil apreldagi 01/018-1400-son ma’lumotnomasi). Mazkur ilmiy yangilikni amaliyotga joriy etish natijasida sug‘urta shartnomalarini tuzish va tovon to‘lash jarayonlari tezlashgan. Bu esa sug‘urtalanuvchilarda sug‘urta xizmatlariga bo‘lgan ishonchning oshishiga olib kelgan;
barcha hududlar uchun bir xil tarif qo‘llanilishi har bir hududga xos risk darajasini hisobga olmasligini bartaraf etish maqsadida fermerlar uchun differensiallashgan tarif siyosati metodikasi va shu asosda ishlab chiqilgan hududiy risk indeksi (HRI) formulasi, sug‘urta mukofoti miqdorini regressiya tahlili asosida aniqlash metodikasi hamda risk-menejment darajasi yuqori bo‘lgan fermerlarga bonus-malus tizimini qo‘llash taklifi O‘zagrosug‘urta Qoraqalpoq filiali hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi faoliyatiga joriy etilgan. (O‘zagrosug‘urta Qoraqalpoq filialining 2026 yil 9-yanvardagi №01-09/6 sonli hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligining 2026 yil 6-apreldagi 01/018-1400-sonli dalolatnomalari). Mazkur ilmiy yangilikni amaliyotga joriy etish natijasida 2025 yilda tuzilgan sug‘urta shartnomalari 2024 yilga nisbatan 10 % oshishiga hamda tarif stavkalari optimalligiga erishilgan.
eksport-import sug‘urtasida qo‘llash uchun ishlab chiqilgan davlat-xususiy sheriklik (PPP) asosidagi uch bosqichli kafolatli kompensatsiya mexanizmi O‘zbekinvest EISK AJ faoliyatiga joriy etilgan (O‘zbekinvest EISK AJ ning 2026 yil 25 fevraldagi 29/01 dalolatnomasi). Ushbu ilmiy yangilikni amaliyotda qo‘llash natijasida 2024 yilga nisbatan 2025 yildagi sug‘urta qamrovi 10 foizga oshgan, tuzilgan eksport shartnomalarining xavfsizlik darajasi oshib, davlat byudjetining yuki optimallashgan.
