Sadikova Nasiba Baxtiyorovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi e’loni
I.Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi fondining shakllanishi va namoyish etish masalalari” mavzusidagi 17.00.06 – Muzeyshunoslik. Tarixiy-madaniy obektlarni konservatsiya qilish, ta’mirlash va saqlash.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: “OAK Byulleteni” jurnalining 2023 yil 2-sonida B2023.2.PhD/Tar1520 raqami bilan ro‘yxatga olingan.
Ilmiy rahbar: Xasanov Baxtiyor Vaxapovich tarix fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: O‘zbekiston tarixi davlat muzeyi huzuridagi PhD.05/2025.27.12.Tar.07.01 raqamli Ilmiy Kengash asosidagi tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini beruvchi Ilmiy Kengash.
Rasmiy opponentlar: Tarix fanlari doktori O‘zbekiston Milliy universiteti professori, tarix fanlari doktori Ishanxodjaeva Zamira Raimovna, O‘zbekiston prokuraturasi tarixi muzeyi direktori 3-darajali yurist, tarix fanlari doktori (DSs) Orifjonova Gulira’no Ravshan qizi
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi O‘zbekistonda Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi va muzey hududiy bo‘linmalari fondlarining shakllanish jarayonlarini muzeyshunoslik va tarixshunoslik nuqtayi nazaridan tahlil qilish, qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish hamda muzeylarning ijtimoiy-kommunikativ ta’sirini oshirish mexanizmlarini takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi.
2008–2025 yillar davomida muzey fondi tarkibining shakllanish dinamikasida hujjatli va vizual manbalar ustuvorlik qilganligi, jumladan 2008 yilda 631 ta hujjat qabul qilingan bo‘lsa, 2009 yilda ushbu ko‘rsatkich keskin oshib, 1528 taga etganligi, bu davr muzey fondini shakllantirish jarayonining eng faol bosqichlaridan biri bo‘lganligi, 2010 yillarda hujjat to‘plash sur’atining nisbatan pasayishi kuzatilgan bo‘lsa-da, 2017–2025 yillar davomida muzey fondlari izchil o‘sish dinamikasiga ega bo‘lib, umumiy eksponatlar soni 20 079 tani tashkil etganligi dalillangan;
Muzey fondida 20 079 ta asosiy va 4 018 ta yordamchi muzey ashyolari ilmiy-manbaviy xususiyatlari o‘rganilib, kirim va inventar kitoblarini tahlil etilib, umumiy asosda 2002-2008 yillarda 2 471 ta, 2009-2025 yillarda esa 17 608 ta eksponat qabul qilingan, saralangan noyob ashyolar uchun ilmiy pasportlar ishlab chiqilganligi natijasida fond tadqiqotchiligi faollashib, mavjud doimiy ekspozisiya qamrovida 92-hujjat, turli nashrlar-191 ta, shaxslarga oid buyumlar-98 ta, foto-hujjatlar-621ta, maket-xaritalar-28 ta tizimli madaniy mediatsiya echimida muzeylashtirilganligi asoslab berilgan;
Muzeyning hududiy bo‘linmalari faoliyatini tadqiq etish natijasida ashyolarni to‘plash amaliyotida ularni tashkil etilgan jarayonidan boshlab, Andijon-6598 ta, Urganch-5781 ta, Farg‘ona-5040 ta, Qashqadaryo-3627 taga etgani, ommaviy targ‘ibot hamda ko‘chma ko‘rgazmalar tashkil etishda esa Andijon bo‘linmasi-41 ta, Qashqadaryo-32 ta, Xorazm-26 ta, doimiy ekspozisiyaga potensial tashrifchilar dinamikasi bo‘yicha yuqori ko‘rsatkichlar Qoraqalpog‘iston - 5546 nafarga, Jizzax - 10460 nafarga, Urganch - 13241 nafarga, Farg‘ona - 98053 nafarga o‘sgani aniqlangan;
Qatag‘on qurbonlari siyosatiga oid jarayonlarni ommalashtirishda dastlab anʼanaviy ekpozision ishlanmalaridan foydalanganligi, keyinchalik esa davriy nashr, hujjatli materiallarni qamrab olgan sensor kiosklar, proeksion echimga ega dokumental filmlar O‘zbekiston muzeylari faoliyatida ilk bor zamonaviy kommunikatsion muhit integratsiyasi joriy qilinishi natijada hujjatli film, OAV, xalqaro va mahalliy ko‘rgazmalar, mavzuga oid madaniy diplomatik dasturlari doirasida Gemaniya, Polsha, Turkiya davlari bilan hamkorlikda ilmiy nashrlar yaratish orqali keng ko‘lamli targ‘ibot ishlari takomillashgani dalillangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi fondining shakllanishi va namoyish etish masalalari tadqiqoti bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
Muzey va uning bo‘limlari faoliyatini ommalashtirishda, kommunikatsion muhitini takomillashtiri borasida ijtimoiy va madaniy muassasalar bilan hamkorlikda ishlash muzey faoliyatini keng jamoatchilikka yetkazish va turli auditoriyalarga mo‘ljallangan kommunikatsiya vositalarini joriy etishda yangi integrativ modellarni taqdim etishda dissertatsiya materiallaridan “Jadidlar g‘oyalari yangi O‘zbekiston strategiyasi bilan hamohangdir” shiori ostida 2024-yilning 5-iyun kuni Toshkent Fotosuratlar uyida o‘tkazilgan “Ona yurt fidoiylari” tanlov ko‘rgazmasining ekspozisiyasi, tanlov nizomini ishlab chiqishda foydalanilgan. (O‘zbekiston Respublikasi Badiiy Akademiyasining 2024-yil 21-noyabrdagi 03-09/137-1667-sonli ma’lumotnomasi). Ilmiy natijalarning joriy qilinishi O‘zbekiston muzey fondlarining shakllanish tarixini o‘rganishga, hamda muzeyshunos xodimlarning fond ishi hujjatlarini yuritish ma’lumotlar bazasini kengaytirishga xizmat qilgan;
Qatag‘on qurbonlariga tegishli buyumlarni arxiv fondi va ekspozisiyada to‘g‘ri saqlanishi hamda ularni namoyishi bo‘yicha olingan ma’lumotlar (muzey predmetlari ekspertizasi, konservasiyalash va ta’mirlash) ta’lim yo‘nalishining mutaxassislik fani sifatida “Muzey ashyolarini ekspertizasi va restavratsiyasi” o‘quv qo‘llanmasini yaratishda foydalanilgan. (O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiya vazirligining 2024-yil 27-dekabridagi 485-sonli buyrug‘i bilan tasdiqlangan 212604-raqamli nashri guvohnomasi). Tadqiqot natijalari mazkur o‘quv qo‘llanmaning "Muzey predmetlarini (mato, kashta, gilam va gilam mahsulotlari) ekspertiza, restavratsiya va konservatsiya qilish jarayonida qo‘llaniladigan me’yoriy-huquqiy hujjatlarni tayyorlash" mavzusini takomillashtirishda qo‘llanilgan;
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 31-avgustdagi tashabbusi va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 22-noyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi va hududlardagi oliy taʼlim muassasalari tuzilmasida Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeylarini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori asosida shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Qatag‘on qurbonlarining merosini yanada chuqur o‘rganish va ular xotirasini abadiylashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” 2020-yil 8-oktyabrdagi F-5598-son farmoyishi asosida Toshkent shahri bo‘yicha tayyorlanayotgan “Qatag‘on qurbonlari” xotira kitoblariga maʼlumotlar jamlash maqsadida tuzilgan mutaxassislar guruhi aʼzosi sifatida Davlat xavfsizlik xizmati arxivida ilmiy izlanish olib borildi. Mazkur izlanishlar davomida olingan yangi faktik materiallar qatag‘on qurbonlari faoliyatiga oid tarixiy-madaniy merosni saqlash, ilmiy muomalaga kiritish va ommalashtirish jarayonlarida muzey fondlarini komplektlash, fond materiallarini tizimlashtirish hamda ekspozision faoliyatni ilmiy-konseptual jihatdan takomillashtirishga xizmat qiladi (O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyining 27-yanvar 2026-yil №23-sonli maʼlumotnomasi);
Tadqiq etilgan tarixiy jarayonlarni jamoatchilikka yetkazishda an’anaviy ekspozision yondashuvlar bilan bir qatorda arxiv hujjatlari, davriy nashrlar, interaktiv sensor kiosklar, proeksion texnologiyalar va multimedia platformalaridan foydalanish asosida tadqiqot obekti faoliyatida zamonaviy kommunikatsion muhit va raqamli taqdimot mexanizmlarining integratsiyasi ta’minlanishiga, natijada qatag‘on qurbonlari tarixiy xotirasini shakllantirish va targ‘ib etishga yo‘naltirilgan, hujjatli kino, ommaviy axborot vositalari, xalqaro va mahalliy ko‘rgazma loyihalari hamda madaniy-diplomatik tashabbuslarni o‘zida mujassam etgan kompleks ilmiy-ma’rifiy kommunikatsiya tizimi shakllanishiga xizmat qiladi (O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Qatag‘on qurbonlari xotirasi davlat muzeyining 27-yanvar 2026-yil №23-sonli maʼlumotnomasi).
