Rahmonqulova Zumrad Boyxo‘rozovnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I.Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “O‘rta Osiyo xonliklarining Usmoniylar davlati bilan o‘zaro aloqalari XX-XXI asr boshlari tarixshunosligida” 07.00.08 – Tarixshunoslik, manbashunoslik va tarixiy tadqiqot usullari.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2019.2. DSc/Tar47
Ilmiy rahbar: Alimova Dilorom Agzamovna tarix fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti, DSc.03/2025.27.12.Tar.09.01
Rasmiy opponentlar: Neslihan Durak, Inonu (Turkiya) universiteti professori tarix fanlari doktori, G‘afforov Shokir Safarovich, tarix fanlari doktori, professor, Aminov Bobur Bomuradovich, tarix fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: XX-XXI asr boshlarida O‘rta Osiyo xonliklarining Usmoniylar davlati bilan o‘zaro aloqalari tarixiga oid tadqiqotlarni tahlil etishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
Rossiya imperiyasi davrida muammoni yoritilishida imperialistik va orientalistik yondashuvlar ustunlik qilishi, Rossiya-O‘rta Osiyo munosabatlarida Usmoniylarni o‘z manfaatlariga zid geosiyosiy kuch sifatida talqin qilinganligi, (N.Veselovskiy, S.Jukovskiy, N.Ignatev, A.Popov, P.Shubinskiy, N.Petrovskiy), xonliklarning Usmoniylar bilan aloqalarini xolis baholamaganligi (Y.Meyendorf) va O‘rta Osiyodagi siyosiy beqarorlik sabablarini Usmoniylar davlatining ta’siri (S.Duxovskoy) bilan izohlanganligi aniqlangan;
Sovet davri tadqiqotlarida sinfiy yondashuvlar asosida o‘zaro munosabatlarning siyosiy jihatlari (N.Xalfin, A.Sokolov), davlatlar o‘rtasidagi etnik omillar e’tibordan chetda qoldirilganligi va asosiy urg‘u (Y.Petrosyan, G.Aliev, I.Fadeeva, A.Tveritinova, A.Valuyskiy) ijtimoiy aloqalar tarixiga qaratilganligi dalillangan;
Mustaqillik davrida mavzuning o‘rganilishi ikki bosqichga bo‘linishi 1)1991-2016 yillar sust kechganligi 2)2020-yildan ilmiy tadqiqotlarda postkolonial yondashuvlarning ustuvorligi, yozma manbalarning keng qamrovda o‘rganilishi va ilmiy muomalaga kiritish ko‘lami ortganligi asoslangan;
XX asr Turkiya tarixshunosligida shakllangan yondashuvlarda g‘arb sovetologlari ta’sirining sezilishi va memuaristik tarixshunoslik, XXI asrda bo‘lsa mavzuni o‘rganishda ilmiy yuksalish davri bo‘lganligi, arxiv hujjatlariga asoslangan keng qamrovda o‘rganilgan tadqiqotlarda biryoqlama qarashlar, ya’ni o‘zaro munosabatlarda Usmoniylar davlati ustun taraf sifatida ko‘rsatilganligi, O‘rta Osiyo xonliklari esa diplomatik munosabatlarning tashabbuskori sifatida baholanganligi isbotlangan;
XXI asr Rossiya tarixshunosligida frontir (A.Vasilev, I.Zaysev, B.Poznaxirev, V.Litvinov) yondashuvlari kuzatilsa, G‘arbiy Evropada (J.Gramont, T.Zarkone, A.Burton, E.Karrer d’Ankos) o‘zaro munosabatlar tarixi nisbatan tanqidiy-pozitivistik yondashuvlar asosida o‘zaro diplomatik aloqalarning sababi sifatida tashqi omillar ko‘rsatilganligi aniqlangan.
IV.Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
O‘rta Osiyo xonliklarining Usmoniylar davlati bilan o‘zaro aloqalari XX-XXI asr boshlari tarixshunosligiga doir tadqiqot ilmiy xulosalari va amaliy takliflardan:
Rossiya imperiyasi davrida muammoni yoritilishida imperialistik va orientalistik yondashuvlar ustunlik qilishi, Rossiya-O‘rta Osiyo munosabatlarida Usmoniylarni o‘z manfaatlariga zid geosiyosiy kuch sifatida talqin qilinganligi, (N.Veselovskiy, S.Jukovskiy, N.Ignatev, A.Popov, P.Shubinskiy, N.Petrovskiy), xonliklarning Usmoniylar bilan aloqalarini xolis baholamaganligi (Y.Meyendorf) va O‘rta Osiyodagi siyosiy beqarorlik sabablarini Usmoniylar davlatining ta’siri (S.Duxovskoy) bilan izohlanganligiga doir ilmiy xulosalardan O‘zbekiston Milliy arxivi faoliyatida foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi “O‘zarxiv” agentligining 2025-yil 28 noyabrdagi 01-26-04/1982-son ma’lumotnomasi). Natijalar O‘zbekiston Milliy arxiv fondi hujjatlarini ilmiy muomalaga kiritish va arxiv ilmiy ma’lumotnomalarini ilmiy asosda shakllantirishga xizmat qilgan.
Sovet davri tadqiqotlarida sinfiy yondashuvlar asosida o‘zaro munosabatlarning siyosiy jihatlari (N.Xalfin, A.Sokolov), davlatlar o‘rtasidagi etnik omillar e’tibordan chetda qoldirilganligi va asosiy urg‘u (Y.Petrosyan, G.Aliev, I.Fadeeva, A.Tveritinova, A.Valuyskiy) ijtimoiy aloqalar tarixiga qaratilganligiga oid ilmiy xulosalardan “O‘zbekiston tarixi” telekanalida efirga uzatilgan “Elchilik tarixi” ko‘rsatuvi ssenariylarini tayyorlashda foydalanilgan (O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi “Ma’rifat” ijodiy birlashmasi” Davlat muassasasining 2025-yil 1-dekabrdagi №01-33/904-son ma’lumotnomasi). Natijada O‘rta Osiyo xonliklari va Usmoniylar o‘rtasidagi elchilik aloqalari tarixiga oid yangi tarixshunoslik yondoshuvlari teletomoshabinlarga etkazilgan.
Mustaqillik yillarida mavzuning o‘rganilishi ikki bosqichga bo‘linishi 1)1991-2016 sust kechgan davr, 2) 2017-yildan hozirgacha bo‘lgan ilmiy yuksalish davri bo‘lganligi va ularda postkolonial yondashuvlarning ustuvorlik qilganligi, yozma manbalar keng qamrovda o‘rganilib, ularning ilmiy muomalaga kiritilishiga oid tadqiqotlar ko‘lami oshganligi haqidagi ilmiy yangiliklardan O‘zbekiston Islom sivilizatsiya markazi faoliyatida foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiya markazining 2026-yil 12-fevraldagi №06-07/69-son ma’lumotnomasi). Natijada O‘zbekiston Islom sivilizatsiyasi markazi ekspozisiyalarining ilmiy tarixiy asoslarini yaratishga xizmat qilgan.
XX asr Turkiya tarixshunosligida shakllangan yondashuvlarga g‘arb sovetologlari ta’sirining sezilishi, XXI asrda mavzuni o‘rganishda ilmiy yuksalish davri bo‘lganligi, arxiv hujjatlariga asoslangan keng qamrovda o‘rganilgan tadqiqotlarda biryoqlama qarashlar, ya’ni o‘zaro munosabatlarda Usmoniylar davlati ustun taraf sifatida ko‘rsatilganligi, O‘rta Osiyo xonliklari esa diplomatik munosabatlarning tashabbuskori sifatida baholanganligiga doir ilmiy yangiliklardan Xalqaro “Oltin meros” xayriya jamoat fondi dasturlarini amalga oshirishda foydalanilgan (Xalqaro “Oltin meros” xayriya jamoat fondining 2026-yil 12-fevraldagi № 01-21/17-03-2026-son ma’lumotnomasi). Natijada keltirilgan ma’lumotlar Xalqaro “Oltin meros” xayriya jamoat fondi dasturlarini amalga oshirishda tarixiy bilimlarning mustahkamlanishi uchun yordam bergan.
XXI asr Rossiya tarixshunosligida frontir (A.Vasilev, I.Zaysev, B.Poznaxirev, V.Litvinov) yondashuvlari kuzatilsa, G‘arbiy Evropada (J.Gramont, Terri Zarkone, A.Burton, E.Karrer d’Ankos) o‘zaro munosabatlar tarixi nisbatan tanqidiy-pozitivistik yondashuvlar asosida o‘zaro diplomatik aloqalarning sababi sifatida tashqi omillar ko‘rsatilganligi haqidagi xulosalardan O‘zbekiston Islom sivilizatsiya markazi faoliyatida foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiya markazining 2026-yil 12-fevraldagi №06-07/69-son ma’lumotnomasi). atijalar O‘zbekiston Islom sivilizatsiyasi markazining “O‘zbek xonliklari” ekspozisiyasini shakllantirishda “Sivilizatsiyalar, shaxslar, kashfiyotlar” tamoyili asosida O‘rta Osiyo xonliklarining Usmoniylar davlati bilan o‘zaro aloqalari sivilizatsiyalararo muloqot va madaniy uzviylik g‘oyasining tarixiy ildizlarini ilmiy asoslashga xizmat qilgan.
