Mirayubova Shaxnoza Raxmatulla qizining
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Gidrotexnik inshootlari ishchilarining mehnat sharoitlari va sog‘liqni buzishlarining kasbiy xavfini gigienik baholash», 14.00.07 – Gigiena (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.2.PhD/Tib3527.
Ilmiy rahbar: Xamrakulova Mukaddasxon Askarovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Toshkent davlat tibbiyot universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Toshkent davlat tibbiyot universiteti, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.03.
Rasmiy opponentlar: Ermatov Nizom Jumakulovich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Iskandarova Gulnoza Tulkinovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Tojikiston profilaktik tibbiyot ilmiy-tadqiqot instituti.
II. Tadqiqotning maqsadi: gidrotexnik inshootlar xodimlarining sog‘ligini saqlashga qaratilgan, mehnat sharoitlarini sog‘lomlashtirish va mehnat jarayonini tashkil etish bo‘yicha ilmiy asoslangan profilaktik chora-tadbirlarni ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
Chorvoq gidroelektrostansiyasi sharoitida gidrotexnik inshootlar ishlarining ish joylarida aniqlangan yetakchi noqulay omillar – mashina sexida shovqin va umumiy vibratsiya, gidrotexnik sexda sovituvchi mikroiqlim, etarli bo‘lmagan yoritilganlik, mehnat og‘irligi va mehnat jarayoni zo‘riqishi tufayli mehnat sharoitlarining zararlilik bo‘yicha 3-sinf 3-darajasiga mansubligi isbotlangan;
sovuq mikroiqlim ta’siri sharoitida gidrotexnik inshootlar ishchilari organizmida kechuvchi funksional-fiziologik reaksiyalarni baholash asosida teri haroratining 2,0–2,8 °C ga pasayishi, termogradientlarning ortishi, arterial qon bosimi va yurak urish tezligining ko‘tarilishi kabi o‘zgarishlar natijasida yurak-qon tomir tizimida funksional zo‘riqish rivojlanishini ko‘rsatuvchi ob’ektiv ko‘rsatkichlar sifatidagi ahamiyati asoslangan;
Chorvoq gidroelektrostansiyasi ishchilari orasida vaqtincha mehnat qobiliyatini yo‘qotish bilan kasallanishning kompleks epidemiologik tahlili asosida, kasbiy guruhlar, ish staji va yosh omillarini hisobga olgan holda, gidrotexnik inshootlar sharoitida ishlab chiqarish bilan bog‘liq kasallanishning tuzilishi, dinamikasi va rivojlanish tendensiyasi asoslangan;
gidrotexnik inshootlar ishchilarining kasallanish tuzilishi bilan ishlab chiqarish muhitining zararli omillari o‘rtasida, hamda vaqtincha mehnat qobiliyatini yo‘qotish darajasining mehnat sharoitlari noqulay omillar ta’sirining intensivligi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqligi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Gidrotexnik inshoot ishchi xodimlarining mehnat sharoitini gigienik baholash va salomatligini buzilishini kasbiy xatari bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
birinchi ilmiy yangilik: Chorvoq gidroelektrostansiyasi sharoitida gidrotexnik inshootlar ishlarining ish joylarida aniqlangan yetakchi noqulay omillar – mashina sexida shovqin va umumiy vibratsiya, gidrotexnik sexda sovituvchi mikroiqlim, etarli bo‘lmagan yoritilganlik, mehnat og‘irligi va mehnat jarayoni zo‘riqishi tufayli mehnat sharoitlarining zararlilik bo‘yicha 3-sinf 3-darajasiga mansubligi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sanitariya, gigiena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot institutining muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashi tomonidan 2025 yil 18 iyunda t-01-/14-son bilan tasdiqlangan «Fiziologo-gigienik tadqiqotlar asosida gidrotexnik inshoatlari xodimlarining mehnat sharoitlarni optimallashtirishga oid gigienik tavsiyalar» nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 30.07.2025 yildagi 48-son, Sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi va jamoat salomatligi Toshkent shahar boshqarmasi bo‘yicha 16.09.2025 yildagi 248-son, «O‘zbekenergo» AJ O‘rta Chirchiq GESning kaskadi bo‘yicha 14.10.2025 yildagi 330-k-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 2 dekabrdagi 30/04-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: xodimlar sog‘ligini muhofaza qilish darajasi oshdi, ishlab chiqarishda kasbiy xavflar haqida xabardorlik kuchayishi, mehnat sharoitlarining nazoratini tizimli ravishda yaxshilash, surunkali kasalliklar xavfi, ishning salbiy omillari ta’sirida fiziologik ko‘rsatkichlarning o‘zgarishini kamaytirish, xodimlarning salomatligini yaxshilash, kasbiy omillar bilan bog‘liq kasalliklarni erta tashxislash va oldini olish imkonini bergan. Iqtisodiy samaradorligi: gidrotexnika inshootlarida sovuq–issiq mikroiqlimning beqarorligi va fizik omillarning doimiy ta’siri ishchilarda yurak-qon tomir tizimining funksional buzilishlarini oldini olish, shamollatishni optimallashtirish va reglementlangan tanaffuslarni joriy etish funksional buzilishlarni erta aniqlash va kasbiy kasalliklarning oldini olish, bir nafar ishchini davolash uchun yiliga 3150000 so‘m sarflanishi inobatga olinsa, taklif etilgan profilaktik choralarni to‘liq joriy etish orqali korxona miqyosida 630630000 so‘m iqtisod qilinadi;
ikkinchi ilmiy yangilik: sovuq mikroiqlim ta’siri sharoitida gidrotexnik inshootlar ishchilari organizmida kechuvchi funksional-fiziologik reaksiyalarni baholash asosida teri haroratining 2,0–2,8 °C ga pasayishi, termogradientlarning ortishi, arterial qon bosimi va yurak urish tezligining ko‘tarilishi kabi o‘zgarishlar natijasida yurak-qon tomir tizimida funksional zo‘riqish rivojlanishini ko‘rsatuvchi ob’ektiv ko‘rsatkichlar sifatidagi ahamiyati asoslanganligi bo‘yicha takliflar Sanitariya, gigiena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot institutining muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashi tomonidan 2025 yil 18 iyunda t-01-/14-son bilan tasdiqlangan «Fiziologo-gigienik tadqiqotlar asosida gidrotexnik inshoatlari xodimlarining mehnat sharoitlarni optimallashtirishga oid gigienik tavsiyalar» nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 30.07.2025 yildagi 48-son, Sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi va jamoat salomatligi qo‘mitasining Toshkent shahar boshqarmasi bo‘yicha 16.09.2025 yildagi 248-son, «O‘zbekenergo» AJ O‘rta Chirchiq GESning kaskadi bo‘yicha 14.10.2025 yildagi 330-k-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 2 dekabrdagi 30/04-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: yurak-qon tomir tizimidagi funksional zo‘riqishning oldi olish, ishchilarning adaptatsion imkoniyatlari yaxshilash, sog‘lom mehnat muhiti shakllantirish orqali ishchilarning salomatlik holatini yaxshilash, kasbiy omillar bilan bog‘liq kasalliklarni erta tashxislash va oldini olish imkonini bergan. Iqtisodiy samaradorligi: gidrotexnika inshootlarida sovuq–issiq mikroiqlimning beqarorligi va fizik omillarning doimiy ta’siri ishchilarda yurak-qon tomir tizimining funksional buzilishlarini oldini olish, shamollatishni optimallashtirish va reglementlangan tanaffuslarni joriy etish funksional buzilishlarni erta aniqlash va kasbiy kasalliklarning oldini olish, bir nafar ishchini davolash uchun yiliga 3150000 so‘m sarflanishi inobatga olinsa, taklif etilgan profilaktik choralarni to‘liq joriy etish orqali korxona miqyosida 630630000 so‘m iqtisod qilinadi;
uchinchi ilmiy yangilik: Chorvoq gidroelektrostansiyasi ishchilari orasida vaqtincha mehnat qobiliyatini yo‘qotish bilan kasallanishning kompleks epidemiologik tahlili asosida, kasbiy guruhlar, ish staji va yosh omillarini hisobga olgan holda, gidrotexnik inshootlar sharoitida ishlab chiqarish bilan bog‘liq kasallanishning tuzilishi, dinamikasi va rivojlanish tendensiyasi asoslanganligi bo‘yicha takliflar Sanitariya, gigiena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot institutining muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashi tomonidan 2025 yil 18 iyundagi t-01-/14-son bilan tasdiqlangan «Fiziologo-gigienik tadqiqotlar asosida gidrotexnik inshoatlari xodimlarining mehnat sharoitlarni optimallashtirishga oid gigienik tavsiyalar» nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 30.07.2025 yildagi 48-son, Sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi va jamoat salomatligi qo‘mitasining Toshkent shahar boshqarmasi bo‘yicha 16.09.2025 yildagi 248-son, «O‘zbekenergo» AJ O‘rta Chirchiq GESning kaskadi bo‘yicha 14.10.2025 yildagi 330-k-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 2 dekabrdagi 30/04-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: gidrotexnik inshootlar xodimlarining mehnat sharoitlarini kompleks gigienik baholash asosida ishlab chiqarish muhitining mikroiqlim, fizik va psixofiziologik omillarining birgalikdagi ta’sirida, yoritilganlik darajasi hamda asosiy ishlab chiqarish kasblari xodimlarida mehnat qobiliyatining vaqtincha yo‘qotilishi bo‘yicha kasallanish ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikning joriy etish surunkali kasalliklar xavfi, xodimlarning salomatlik holatini yaxshilash, kasbiy omillar bilan bog‘liq kasalliklarni erta tashxislash va oldini olish imkonini bergan. Iqtisodiy samaradorligi: gidrotexnika inshootlarida sovuq–issiq mikroiqlimning beqarorligi va fizik omillarning doimiy ta’siri ishchilarda yurak-qon tomir tizimining funksional buzilishlarini oldini olish, shamollatishni optimallashtirish va reglementlangan tanaffuslarni joriy etish funksional buzilishlarni erta aniqlash va kasbiy kasalliklarning oldini olish, bir nafar ishchini davolash uchun yiliga 3150000 so‘m sarflanishi inobatga olinsa, taklif etilgan profilaktik choralarni to‘liq joriy etish orqali korxona miqyosida 630630000 so‘m iqtisod qilinadi;
to‘rtinchi ilmiy yangilik: gidrotexnik inshootlar ishchilarining kasallanish tuzilishi bilan ishlab chiqarish muhitining zararli omillari o‘rtasida, hamda vaqtincha mehnat qobiliyatini yo‘qotish darajasining mehnat sharoitlari noqulay omillar ta’sirining intensivligi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqligi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Sanitariya, gigiena va kasb kasalliklari ilmiy-tadqiqot institutining muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashi tomonidan 2025 yil 18 iyunda t-01-/14-son bilan tasdiqlangan «Fiziologo-gigienik tadqiqotlar asosida gidrotexnik inshoatlari xodimlarining mehnat sharoitlarni optimallashtirishga oid gigienik tavsiyalar» nomli uslubiy tavsiyanoma mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi va jamoat salomatligi qo‘mitasi bo‘yicha 30.07.2025 yildagi 48-son, Sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi va jamoat salomatligi qo‘mitasining Toshkent shahar boshqarmasi bo‘yicha 16.09.2025 yildagi 248-son, «O‘zbekenergo» AJ O‘rta Chirchiq GESning kaskadi bo‘yicha 14.10.2025 yildagi 330-k-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy texnik kengashining 2025 yil 2 dekabrdagi 30/04-son xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: gidrotexnik inshootlar xodimlarining mehnat sharoitlarini kompleks gigienik baholash asosida ishlab chiqarish muhitining mikroiqlim, fizik va psixofiziologik omillarining birgalikdagi ta’sirida xodimlarning salomatlik holatini yaxshilash, kasbiy omillar bilan bog‘liq kasalliklarni erta tashxislash va oldini olish imkonini berishi, kasbiy kasalliklar xavfini kamaytirish bilan bog‘liq kasalliklarni erta tashxislash va oldini olish imkonini bergan. Iqtisodiy samaradorligi: gidrotexnika inshootlarida sovuq–issiq mikroiqlimning beqarorligi va fizik omillarning doimiy ta’siri ishchilarda yurak-qon tomir tizimining funksional buzilishlarini oldini olish, shamollatishni optimallashtirish va reglementlangan tanaffuslarni joriy etish funksional buzilishlarni erta aniqlash va kasbiy kasalliklarning oldini olish, bir nafar ishchini davolash uchun yiliga 3150000 so‘m sarflanishi inobatga olinsa, taklif etilgan profilaktik choralarni to‘liq joriy etish orqali korxona miqyosida 630630000 so‘m iqtisod qilinadi.
