Xodjaev Sobir Djumaevichning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “O‘zbekistonda o‘zgarishlar sharoitida keksalarning ijtimoiy faolligi: sotsiogerontologik tahlil”, 22.00.02 – Ijtimoiy tuzilish, ijtimoiy institutlar va turmush tarzi.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.3.DSc/S32.
Ilmiy maslahatchi: Sodiqova Shohida Marxaboevna, sotsiologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: O‘zbekiston Milliy universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat siyosati va boshqaruvi akademiyasi, DSc.04/2025.27.12.S.01.02.
Rasmiy opponentlar: Shoumarov Gʻayrat Baxromovich, akademik, psixologiya fanlari doktori, professor; Saifnazarov Ismoil Saifnazarovich, falsafa fanlari doktori, professor; Seitov Azamat Ramazanovich, sotsiologiya fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: “Ijtimoiy fikr” jamoatchilik fikrini o‘rganish markazi.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi O‘zbekiston sharoitida keksalarning ijtimoiy faolligini sotsiogerontologik nuqtai nazardan tahlil qilish, ushbu faollikni baholash uchun indikatorlar tizimini ishlab chiqish hamda keksa avlod ishtirokini oshirishga oid ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar tayyorlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
jamiyatda keksalarning faol ishtirokini ta’minlaydigan bandlik, ishtirok, mustaqil, sog‘lom va xavfsiz hayot, shart-sharoitlarni o‘z ichiga oluvchi “faol keksayish” indeksi ishlab chiqilgan;
institutsional hamkorlik modelida mahalla, nodavlat notijorat tashkilotlari va xizmat ko‘rsatuvchi tuzilmalar o‘rtasida keksa avlod ishtirokini oshirishga xizmat qiladigan institutsional dizayn ishlab chiqilgan, ushbu dizayn doirasida jarayonlar sub’ektlarining rollari, xizmatlar zanjiri va o‘zaro muvofiqlashtirish mexanizmi aniqlangan;
O‘zbekistonda keksalarning ijtimoiy faolligini baholaydigan milliy indikatorlar tizimi (iqtisodiy (bandlik), jamoat/volontyorlik, norasmiy parvarish, madaniy-ijtimoiy hamda raqamli ishtirok) ishlab chiqilgan, mustaqil hayot ko‘rsatkichlarini o‘z ichiga olgan holda lokallashtirilgan;
keksalarning ijtimoiy faolligi va raqamli tengsizlikka ta’sir qiluvchi ko‘rsatkichlarni shahar va qishloq, gender hamda ta’lim kesimlari bo‘yicha empirik tahlil qilingan, ijtimoiy va raqamli barqarorlikka qaratilgan indikatorlar tizimi nazariy va metodologik jihatdan sotsiologik asoslantirilgan;
amaldagi strategik hujjatlar (keksa avlodni qo‘llab-quvvatlashga oid farmon va qarorlar) qiyosiy tahlil qilingan, faoliyat ko‘rsatkichlarini natija va ta’sir ko‘rsatkichlari bilan to‘ldirish, shu jumladan raqamli inklyuziya va avlodlararo birdamlik indikatorlarini joriy etish bo‘yicha aniq takliflar ishlab chiqilgan;
keksalar mentorligi, qayta tayyorlash/moslashtirilgan mehnat, raqamli savodxonlik kurslari kabi pilot intervensiyalar uchun amaliy model ishlab chiqilgan, ularni joriy etishning maqsadli (ma’lumot oqimi va hisobdorlik tartibi ko‘rsatilgan monitoring-baholash sxemasi) xaritasi ishlab chiqilgan.
IV.Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Dissertatsiyada ishlab chiqilgan nazariy va amaliy xulosa, tavsiya va ishlanmalar asosida:
jamiyatda keksalarning faol ishtirokini ta’minlaydigan bandlik, ishtirok, mustaqil, sog‘lom va xavfsiz hayot, shart-sharoitlarni o‘z ichiga oluvchi “faol keksayish” indeksi ishlab chiqilganligi va O‘zbekistonda keksalarning ijtimoiy faolligini baholaydigan milliy indikatorlar tizimi (iqtisodiy (bandlik), jamoat/volontyorlik, norasmiy parvarish, madaniy-ijtimoiy hamda raqamli ishtirok) ishlab chiqilgan, mustaqil hayot ko‘rsatkichlarini o‘z ichiga olgan holda lokallashtirilganligi bo‘yicha takliflaridan 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasi Oila va xotin-qizlar qo‘mitasi huzuridagi Oila va xotin-qizlar instituti bilan BMT Aholishunoslik jamg‘armasining O‘zbekistondagi vakolatxonasi bilan hamkorlikdagi tadqiqotining metodologiyasini ishlab chiqish va uni o‘tkazishda foydalanildi (O‘zbekiston Respublikasi Oila va xotin-qizlar qo‘mitasining 2025-yil 13-sentyabrdagi 02-03/1530-son ma’lumotnomasi). Natijada O‘zbekiston Respublikasida keksalarning sog‘lom va faol keksayish indeksining 2-domeni - jamiyat hayotida ishtirok etish yo‘nalishining 2.3.2 va 2.3.3-savollari, 3-domeni - mustaqil, sog‘lom va xavfsiz yo‘nalishining 3.2.1 va 3.2.2-savollari, 4-domen – faol keksayish uchun qulay muhit va sharoitlar yo‘nalishining 4.2.2 va 4.2.3 hamda 4.2.4-savol indikatorlari bilan boyitildi, tadqiqot metodologiyasi va instrumentariyasi takomillashtirildi.
institutsional hamkorlik modelida mahalla, nodavlat notijorat tashkilotlari va xizmat ko‘rsatuvchi tuzilmalar o‘rtasida keksa avlod ishtirokini oshirishga xizmat qiladigan institutsional dizayn ishlab chiqilgan, ushbu dizayn doirasida jarayonlar sub’ektlarining rollari, xizmatlar zanjiri va o‘zaro muvofiqlashtirish mexanizmi aniqlanganligi bo‘yicha taklifidan O‘zbekiston Mahallalar uyushmasi ekotizimi (mahalla, “Nuroniy”, NNT va xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlar)da rollar, xizmatlar zanjiri va muvofiqlashtirish mexanizmini yo‘lga qo‘yishda foydalanildi (O‘zbekiston faxriylarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash “Nuroniy” jamg‘armasining 2025-yil 19-sentyabrdagi 03/497-son ma’lumotnomasi). Natijada mahallalarda “Bir nuroniy o‘n yoshga mas’ul” tamoyili va “Uch avlod uchrashuvlari” loyihasi amaliy tarzda joriy etildi, “Keksalar maslahati” guruhi a’zolari muammoli oilalarga biriktirildi, rag‘batlantirish tartibi belgilandi. “Keksalar maslahati” guruhlari, tashkilotlardagi “Faxriylar Kengashi” faoliyatini muvofiqlashtirish vazifalari normativ-huquqiy tartibda belgilab qo‘yildi, bu xizmatlar zanjirini (masala aniqlash → biriktirish → xizmat ko‘rsatish → monitoring) institutsionallashtirdi, hududiy ishlarda nuroniylarni moddiy-ma’naviy qo‘llab-quvvatlash, ustozlik va biriktirish ishlari bo‘yicha vazifalar izchillashtirildi.
keksalarning ijtimoiy faolligi va raqamli tengsizlikka ta’sir qiluvchi ko‘rsatkichlari shahar va qishloq, gender hamda ta’lim kesimlari bo‘yicha empirik tahlil qilingan, ijtimoiy va raqamli barqarorlikka qaratilgan indikatorlar tizimi nazariy va metodologik jihatdan sotsiologik asoslantirilgan degan taklifidan O‘zbekiston Mahallalar uyushmasining monitoring-tahlil amaliyotida hududlar kesimida indeksatsiya jadvallari - “indeks xaritalari”ni tuzish, shahar–qishloq, gender va ta’lim darajalari bo‘yicha tafovut profilini joriy etishda foydalanildi. (O‘zbekiston mahallalari uyushmasining 2025-yil 10-sentyabridagi 04-15/379-son ma’lumotnomasi). Natijada 2023-2025-yillar manzilli chora-tadbirlar rejasi indikatorlarga bog‘landi, resurslar yuqori tafovutli tuman-mahallalarga qayta taqsimlandi, raqamli tengsizlikka qarshi “raqamli inklyuziya” mikroloyihalar (kompyuter savodxonligi, davlat xizmatlaridan onlayn foydalanish bo‘yicha treninglar) ishga tushirilib, hisobot tartibiga natijadorlik (KPI) ko‘rsatkichlari kiritildi.
amaldagi strategik hujjatlar (keksa avlodni qo‘llab-quvvatlashga oid farmon va qarorlar) qiyosiy tahlil qilingan, faoliyat ko‘rsatkichlarini natija va ta’sir ko‘rsatkichlari bilan to‘ldirish, shu jumladan raqamli inklyuziya va avlodlararo birdamlik indikatorlarini joriy etish bo‘yicha ishlab chiqilgan takliflaridan O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-martdagi PQ-92-son qarorining 4-bandida joriy etilgan “Bir nuroniy - o‘n yoshga mas’ul” tamoyili hamda 3-ilova, II-bo‘lim, 18-bandda belgilangan tartiblar (faol nuroniylarni ta’lim muassasalariga biriktirish, “mahallabay” ro‘yxatlarni shakllantirish va jamoatchilik nazoratini o‘rnatish) ni amalga tatbiq etishda foydalanildi (O‘zbekiston faxriylarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash «Nuroniy» jamg‘armasining 2025-yil 19-sentyabrdagi 03/497-son ma’lumotnomasi). Natijada faol nuroniylarni ta’lim muassasalariga biriktirish, “mahallabay” ro‘yxat va jamoatchilik ishtirokini kengaytirish kabi vazifalar amaliyotga kiritildi.
keksalar mentorligi, qayta tayyorlash/moslashtirilgan mehnat, raqamli savodxonlik kurslari kabi pilot intervensiyalar uchun amaliy model ishlab chiqilgan, ularni joriy etishning maqsadli (ma’lumot oqimi va hisobdorlik tartibi ko‘rsatilgan monitoring-baholash sxemasi) xaritasi ishlab chiqilganligidan mahallada muvofiqlashtirilgan boshqaruv orqali yordamni segmentlash va nazorat qilish uchun tezkor yo‘naltirish protokollari va amaliy xizmatlar zanjiri (sanatoriy, dori-darmon, protez-ortopediya, jarrohlik xarajatlari va h.k.)ni tashkil etishda foydalanildi (O‘zbekiston mahallalari uyushmasining 2025-yil 10-sentyabridagi 04-15/379-son ma’lumotnomasi). Natijada manzilli xizmatlarni taqsimlash va axborot oqimini yo‘lga qo‘yish orqali ijtimoiy himoyaga muhtoj aholiga ko‘rsatiladigan yordam sifati va tezligi oshdi, mazkur takliflar esa mahalla darajasida tadbirkorlikni rivojlantirish va kambag‘allikni qisqartirish rejalarini metodologik jihatdan boyitdi.
