Карачик Нина Валеревна
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Тож ёрқин нуқталарининг икки тури: Қуёшнинг катта кўламли ва маҳаллий фаоллиги билан боғлиқлиги», 01.03.01 – Астрономия (физика-математика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2026.1.DSc/FM319.
Илмий маслаҳатчи: Эгамбердиев Шуҳрат Абдуманнапович, физика-математика фанлари доктори, академик, ЎзР ФА Астрономия институти.
Диссертация бажарилган муассаса номи: ЎзР ФА Астрономия институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Астрономия институти PhD.02/20.12.2019.FM.15.01 рақамли Илмий кенгаш асосида Бир марталик Илмий Кенгаш.
Расмий оппонентлар: Аҳмедов Бобомурат Жўраевич, физика-математика фанлари доктори, академик, (Мирзо Улуғбек номидаги О'збекистон Миллий университети ҳузуридаги Назарий физика илмий-тадқиқот институти); Григорев Виктор Михайлович, физика-математика фанлари доктори, Россия Фанлар академиясининг муҳбир а'зоси, (Россия Фанлар академияси Сибир филиалининг Қуёш-Ер физикаси институти); Тошматов Бобир Абдуманонович, физика-математика фанлари доктори, (Янги Ўзбекистон университети).
Етакчи ташкилот: Россия Фанлар академиясининг Қрим Астрофизика Обсерваторияси, (Россия).
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади. Қуёш фаоллиги даражасига боғлиқ ҳолда ТЙНнинг шаклланиш қонуниятлари ва уларнинг фазовий-вақт тақсимотини аниқлаш, уларнинг қуёш фаоллиги жараёнларидаги ролини баҳолаш, жумладан қуёш шамолининг тезланишидаги иштироки, тож тешиклари ва фаол соҳалар билан боғлиқлиги, шунингдек турли масштаблардаги магнит майдонлар эволюциясига қўшган умумий ҳиссасини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
статистик таҳлил асосида тож ёрқин нуқталарини ёрқин ва хира турларга ажратиш методикаси ишлаб чиқилган ҳамда уларни ажратиш мезони таклиф қилинган, ТЙНларининг икки тури мавжудлиги физик жиҳатдан асосланган ва уларнинг мос равишда Қуёш глобал циклик ҳамда локал турбулент динамо жараёнлари билан боғлиқлиги кўрсатилган;
СОҲО космик обсерваторияси маълумотлари асосида ТЙНларининг турлари бўйича фазовий-вақт тақсимоти ҳамда икки Қуёш циклидан ортиқ даврдаги шимол–жануб ассиметрияси аниқланган, бунда ёрқин ТЙНларининг Шпёрер қонунига бўйсуниши ва қуёш доғлари ассиметриясига яқин қонуниятларга эга эканлиги, хира ТЙНлари учун эса бундай боғлиқлик кузатилмаслиги кўрсатилган ҳамда уларнинг шаклланишининг икки хил физик механизми мавжудлиги асосланган;
тож ёрқин нуқталари, тож тешиклари ва тез Қуёш шамоли ўртасидаги боғлиқлик аниқланган, бунда тез Қуёш шамоли тезлигининг тож тешиклари умумий майдони билан энг юқори корреляцияга эга эканлиги, ТЙН эса Қуёш шамолини тезлаштиришнинг асосий омили эмаслиги кўрсатилган;
фаол соҳалар қолдиқларида изоляцияланган нополяр тож тешикларининг шаклланиш хусусиятлари аниқланган ҳамда Қуёш цикллари алмашинувида тороидал магнит майдондан полоидал магнит майдонга ўтишнинг муқобил механизми таклиф қилинган;
телескоп апертураси, тарқоқ ёруғлик ва кузатувчининг кўриш хусусиятларининг кузатиладиган қуёш доғлари сони, уларнинг гуруҳлари сони ва майдонига таъсири аниқланган, тарихий ва замонавий қуёш кузатувларини ўзаро таққослаш имконини берувчи функсионал боғлиқликлар олинган ҳамда уларнинг амалий қўлланиши асосланган;
нейтрал чизиқ бўйлаб магнит майдон градиентининг қуёш толаларининг шаклланишига таъсири аниқланган, толалар мавжуд ва мавжуд бўлмаган ҳудудларнинг магнит хусусиятлари таққосланган ҳамда нейтрал чизиқ бўйлаб магнит майдоннинг горизонтал градиенти қуёш толалари шаклланишини белгиловчи ягона омил эмаслиги асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Диссертация доирасида олинган илмий натижалар асосида:
коронал тешиклар ичидаги коронал ёрқин нуқталар ва Қуёш шамоли ўртасидаги боғлиқликни ўрганишга бағишланган Астропҳйсиcал Жоурнал журналида 2011-йилда чоп этилган “Солар Wинд анд Cоронал Бригҳт Поинц инсиде Cоронал Ҳолес” номли мақолага 21 та иқтибос келтирилган.
фаол областлар қолдиқларида коронал тешикларнинг шаклланиш жараёнларини тадқиқ этишга бағишланган Астропҳйсиcал Жоурнал журналида 2010-йилда чоп этилган “Форматион оф Cоронал Ҳолес он тҳе Ашес оф Аcтиве Регионс” номли мақолага 31 та иқтибос келтирилган.
Қуёш доғлари ва уларнинг гуруҳлари сонини аниқлашга телескоп апертураси, тарқалган ёруғлик ҳамда кузатувчининг кўриш хусусиятлари таъсирини баҳолашга бағишланган Монтҳлй Нотиcес оф тҳе Роял Астрономиcал Соcиетй журналида 2019-йилда чоп этилган “Тҳе Эффеcт оф Телесcопе Апертуре, Сcаттеред Лигҳт анд Ҳуман Висион он Эарлй Меасуременц оф Сунспот анд Гроуп Нумберс” номли мақолага 13 та иқтибос келтирилган.
Қуёш доғлари сонини қайта калибрлаш бўйича халқаро илмий ҳамкорлик доирасида тайёрланган Солар Пҳйсиcс журналида 2023-йилда чоп этилган “Реcалибратион оф тҳе Сунспот-Нумбер: Статус Репорт” номли мақолага 72 та иқтибос келтирилган.
коронал ёрқин нуқталарнинг икки яримшардаги сони ва майдонининг ассиметриясини тадқиқ этишга бағишланган Монтҳлй Нотиcес оф тҳе Роял Астрономиcал Соcиетй журналида 2025-йилда чоп этилган “Ҳемиспҳериc Асймметрй оф Cоронал Бригҳт Поинтъс Нумбер анд Ареа овер Солар Cйcлес 23–24” номли мақолага 4 та иқтибос келтирилган.
магнит нейтрал чизиқлари градиентлари ҳамда филаментларнинг шаклланиш механизмларини ўрганишга бағишланган Солар Пҳйсиcс журналида 2014-йилда чоп этилган “Пропертиес оф Магнетиc Неутрал Лине Градиенц анд Форматион оф Филаменц” номли мақолага 5 та иқтибос келтирилган.