Ахмедова Хусния Хусановнанинг
Фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи):
“Ўзбек тилидаги матнларни перефраз қилиш жараёнлари ва ахборот тизимини ишлаб чиқиш”, 05.01.10 – “Ахборот олиш тизимлари ва жараёнлари” (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/Т5316.
Илмий раҳбар: Султанов Джамшид Баходирович, техника фанлари доктори,  доцент
Диссертация бажарилган муассаса номи: Муҳаммад ал-Хоразмий номидаги Тошкент ахборот технологиялари университети.
Илмий кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса номи, Илмий кенгаш рақами: Муҳаммад ал-Хоразмий номидаги Тошкент ахборот технологиялари университети, DSc.09/2025.27.12.Т.01.01.М.
Расмий оппонентлар: Абдусаломов Акмал Бобомирзаевич, техника фанлари доктори, профессор;  Каландаров Илёс Ибодуллаевич, техника фанлари  доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Ислом Каримов номидаги Тошкент давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ўзбек тилидаги гапларни перефраз қилиш усулларини ўрганиш, ахборот тизимининг функсионал жараёнлари ва ахборот тизими ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
фойдаланувчи томонидан киритилган матнли ахборотни перефераз қилувчи ҳамда ҳужжатли кўринишда тақдим этилган маълумотлар орасидан перефраз гапларни ажратиб берувчи ахборот тизимининг когнитив ва консептуал модели ишлаб чиқилган; 
лингвистик маълумотлар билан таъминланган маълумотлар базасининг нормаллаштириш қоидалари асосида ўзбек тилидаги гапларни перефраз қилиш ахборот тизими реляцион маълумотлар базасининг ИДЕФ1Х модели яратилган; 
ўзбек тилидаги матнларни перефраз қилувчи ахборот тизими функсионал жараёнларнинг БПМН моделлари ва тизим архитектураси, структураси ишлаб чиқилган;
ўзбек тилидаги матнли ахборотни семантик таҳлил қилиш, яъни гапларни автоматик перефразлашни амалга оширувчи Гемма3-4Б-ПТ архитектурасига асосланган тил модели ҳамда фойдаланувчи билан тизим ўртасидаги интерактив интерфейс ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Ўзбек тилидаги матнли трансформер моделлар ёрдамида ишлаб чиқилган маълумотларни перефраз қилувчи ҳужжатли маълумотлар таркибидаги перефраз маълумотларни ажратиб берувчи ахборот тизими бўйича олинган илмий натижалар асосида:
“БООКМАНЙ ПРИНТ” МЧЖнинг иш фаолиятини енгиллаштириш мақсадида синовдан ўтказилди. Нашриёт фаолиятида нашр қилиш учун келиб тушган нашр матнларидаги перефраз гапларни аниқлаш, яъни семантик бир хил бўлган жумлаларни ажратиб олишда фойдаланилди. Ахборот тизими томонидан олинган натижалар нашриёт ишини тезлаштирди. Перефразларни аниқлаш модели публицистик матнларга асосланганлиги сабабли шу услубдаги мақолалардаги перефразларни юқори аниқлик билан ажратиб олишга эришилди. Бу нашриётнинг ишлаш самарадорлигини 1.14 га оширди;
Ишлаб чиқилган ахборот тизими “Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Ўзбек тилини ривожлантириш жамғармаси” фаолиятида ўзбек тилини ривожлантиришдаги илғор қадам сифатида белгилаб қўйилди. Тадқиқот давомида ўзбек тилидаги гапларни перефраз қилишнинг замонавий МЛ алгоритмларидан фойдаланилган. Алгоритмлар мажмуасини жорий қилиш ва синовдан ўтказиш натижасида ўзбек тилида мавжуд бўлган жами 3000 дан ортиқ синоним сўзлар ва уларнинг доминанталари белгилаб олинган, 250 га яқин ибораларнинг синонимлари ажратиб олинган, ўзбек тилидаги гапларни ва уларнинг перефраз жуфтликларидан иборат 250К та гаплар ажратиб олинган ҳамда замонавий моделлар ёрдамида ўқитилган, ҳосил қилинган моделни 5 К та гап асосида тест қилинди, ўзбек тилидаги гапларни перефраз қилишни амалга оширувчи ахборот тизимининг маълумотлар базасининг ЭРД модели, ахборот модели, консептуал модели ҳамда ахборот тизимининг бошқа жараёнлари ишлаб чиқилган, тадқиқот давомида ишлаб чиқилган ахборот тизимида қўлланилган Машинали ўқитиш ҳамда Трансформер алгоритмлари асосида гапларни перефраз қилишни аниқлаш ахборот тизимининг аниқлиги 88,3 фоизни ташкил этган.