Абдужаббарова Чаросхон Санжарбек қизининг
фалсафа доктори (PhD) Диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисосликлар шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Япон Сафораси ва Лупин ўсимликларидан халқ табобати учун товарлар олиш”. 02.00.09 – Товарлар кимёси, 14.00.41 – Халқ табобати (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3.PhD/К1035.
Илмий раҳбарлар: Асқаров Иброхим Рахмонович, кимё фанлари доктори, профессор; Махсумов Абдулҳамид Гофурович, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат университет, DSc.03/2025.12.27.К/Т.07.04.
Расмий оппонентлар: Исаев Юсупжон Тожимаматович, кимё фанлари доктори, профессор; Муқумжонова Умидахон Вахобжон қизи, кимё фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот номи: Андижон давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади япон софораси (Стйпҳнолобиум жапониcум) ўсимлиги барги, меваси ва лупин (Лупинус спп.) ўсимлиги уруғининг кимёвий таркибини аниқлаш, улар асосида табиий озиқ-овқат қўшимчалари ишлаб чиқиш ҳамда синфлашдан иборат.
III. Тадқиқитнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
япон софораси (Стйпҳнолобиум жапониcум) барги ва меваси ҳамда лупин (Лупинус спп.) уруғи таркибидаги макро ва микроелементлар индуктив боғланган аргон плазмали оптик эмиссион спектрометрия (ИCП-ОЕС) усулида аниқланиб, К, Cа, Мг, П, На, Фе, Зн ва Мн каби ҳаёт учун зарур элементларга бойлиги ҳамда оғир металл ионлари миқдорининг амалдаги гигиеник меъёрларга мос келиши исботланган;
япон софораси ва лупин таркибидаги сувда эрувчан витаминлар, флавоноидлар, фенол бирикмалари ҳамда аминокислоталарнинг сифат ва миқдор таркиби юқори самарали суюқлик хроматографияси (ЮССХ) ва замонавий физик-кимёвий таҳлил усуллари ёрдамида аниқланиб, биологик фаол моддаларга бойлиги асосланган;
япон софораси барги ва меваси ҳамда лупин уруғининг 1:1 оғирлик нисбатдаги композитсияси асосида «Ас Лупинус» биологик фаол озиқ-овқат қўшимчаси олиниб, унинг таркибида флавоноидлар, витаминлар, аминокислоталар, макро ва микроелементлар сақлаши ҳамда ин витро шароитида юқори антиоксидант фаолликка эгалиги аниқланган;
«Ас Лупинус» биологик фаол озиқ-овқат қўшимчасининг ўткир заҳарлилик даражаси (ЛД₅₀) 5000 мг/кг дан юқори эканлиги аниқланиб, у токциклик таснифига кўра ВИ гуруҳ — амалда заҳарли бўлмаган моддалар тоифасига мансублиги исботланган;
аллоксанли экспериментал диабет моделида «Ас Лупинус» биологик фаол озиқ-овқат қўшимчасининг қон плазмасида глюкоза ва умумий холестерин миқдорини камайтириши, инсулин секресиясини ошириши, антиоксидант ферментлар — супероксид дисмутаза (СОД) ва глутатион пероксидаза (ГПх) фаоллигини кучайтириши, жигар митохондриялари дисфунксиясини коррексия қилиши, липидлар пероксидланишини ингибирлаши ҳамда КАТП-каналлари фаоллигини ошириши исботланган;
«Ас Лупинус» биологик фаол озиқ-овқат қўшимчаси кимёвий таркиби ва функсионал хоссалари асосида Уйғунлашган тизим (ТИФ ТН) қоидаларига мувофиқ синфланиб, у учун халқаро ТИФ ТН бўйича янги товар коди ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Япон софораси ва лупин ўсимликлари асосида яратилган «Ас Лупинус» биологик фаол озиқ-овқат қўшимчасининг кимёвий таркиби ва биологик фаоллигини ўрганиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
«Ас Лупинус» биологик фаол озиқ-овқат қўшимчасини ишлаб чиқариш учун ТЙ 303271760010:2024 рақамли технологик йўриқнома ишлаб чиқилиб, Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси томонидан тасдиқланган (Ўзбекистон Республикаси Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг 2024-йил 15-ноябрдаги 26-11б-980-сон рухсатномаси). Натижада қандли диабетнинг олдини олиш ва комплекс даволашда қўлланиладиган мазкур биологик фаол озиқ-овқат қўшимчасини саноат миқёсида ишлаб чиқариш имконини берган;
Япон софораси ва лупин асосида яратилган «Ас Лупинус» биологик фаол озиқ-овқат қўшимчаси товар сифатида ТИФ ТН қоидалари асосида синфланиб, «Япон софораси ва лупин ўсимликлари асосида тайёрланган, таркибида флавоноидлар, витаминлар, аминокислоталар, макро ва микроелементлар сақловчи табиий биологик фаол озиқ-овқат қўшимчаси, дори воситаси эмас» учун 1212 99 950 4 халқаро товар коди ишлаб чиқилиб, Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитаси амалиётига жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитасининг 2024-йил 12-апрелдаги 17/05-24-2133-сон маълумотномаси). Натижада биологик фаол озиқ-овқат қўшимчаларини ТИФ ТН бўйича тўғри синфлаш, экспорт-импорт операцияларини расмийлаштириш ҳамда божхона тўловларини тўғри қўллаш имконини берган.