Мирзахмедова Гулҳаё Исмоилжон қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертатсияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Фарғона водийси шароитида етиштирилган олма меваларини қуритиш жараёнида дастлабки ишлов бериш усулларини такомиллаштириш”, 06.01.11- Қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини сақлаш ва қайта ишлаш (қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3.PhD/Qx1784
Илмий раҳбар: Очилов Мусулмон Абдураҳимович, қишлоқ хўжалиги фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат аграр университети, DSc.08/2025.27.12.Qx.02.02.
Расмий оппонентлар: Искандаров Зафар Самандарович, техника фанлари доктори, профессор; Каримова Дилноза Зафаровна, қишлоқ хўжалиги фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Наманган техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади олма меваларини қуритишда тайёр маҳсулот сифатини ошириш учун дастлабки ишлов бериш технологик жараёнларни такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Фарғона водийси шароитида олма меваларини конвектив усулда қуритиш жараёнида ҳарорат режими билан қуритиш вақти, намлик йоъқотилиши ва тайёр маҳсулот чиқими оъртасидаги оъзаро боғлиқлик миқдорий жиҳатдан аниқланиб, 60 ±2 °C ҳарорат режими вақт–энергия сарфи–сифат коърсаткичлари мувозанатини энг мақбул таъминлаши илмий жиҳатдан асосланган;
табиий ва иссиқлик манбаси қоълланилган қуритиш усулларида тайёр қуритилган олма маҳсулоти сифати ва чиқимининг нав хусусиятларига боғлиқлиги экспериментал равишда аниқланиб, оъртача ва кечпишар навларда қуруқ модда миқдори 12,9–13,3 %, хом ашё товарбоплиги 96,7–98,5 % даражада сақланиши исботланган;
олма боълакларига натрий метабисулфит (На₂С₂О₅) 0,10–0,15 % консентратсияда ишлов берилганда ферментатив қорайиш даражаси 4,5–7,3 % гача камайиб, маҳсулотнинг органолептик баҳолашда юқори натижалар қайд этиши аниқланган;
На₂С₂О₅ нинг 0,10–0,15 % консентратсияда ишлов берилганда С витаминининг сақланиши 65,7–69,6 % гача ошиши аниқланган;
қуритишдан кейин маҳсулотда қолган ортиқча СО₂ ни камайтиришда 20 сониялик чайиш режими энг самарали боълиб, СО₂ миқдори 39,5 % га камайган, маҳсулот тузилиши ва намланишида салбий оъзгаришлар кузатилмаслиги исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Олма меваларини қуритиш технологиясини ишлаб чиқишнинг энг самарали йоълларини аниқлашга қаратилган илмий-тадқиқотлар натижалари асосида:
олма меваларини қуритиш жараёнида дастлабки ишлов бериш усули Фарғона вилояти Фарғона туманидаги “Равзаи Хур” фермер хоъжалигида 1 га майдонда етиштирилган махсулотга жорий этилган (Қишлоқ хоъжалигида билим ва инновациялари Марказининг 2025-йил 13-октябр 05/06-04-625-сон). Натижада, олмаларнинг поъсти арчилиб, натрий метабисулфит (На₂С₂О₅) нинг 3% ли эритмасида ишлов берилганда, ферментатив (қуриш жараёнидаги кимёвий оъзгаришлар) қорайиш жараёнлари секинлашган, қуритиш давомийлиги 8,5 соатдан 7,6 соатга қисқарган, чиқим 12,4% дан 14,2% гагача оширишига ва органолептик коърсаткичлар юқори даражада боълишига, олмани қуритиш сарфини ҳамда вақтини қарийиб 10 фозигача қисқартиришга эришилган;
Фарғона вилояти Фарғона туманидаги “Равзаи Хур” фермер хоъжалигида 1 га майдонда етиштирилган олманинг “Голден Делишес”, “Ренет Симиренко”, “Джонатан” навларини қуритиш жараёнига жорий этилган (Қишлоқ хоъжалигида билим ва инновациялари Марказининг 2025-йил 13-октябр 05/06-04-625-сон маълумотномаси). Натижада, олманинг нав хусусиятларини ҳисобга олиш қуритиш орқали меҳнат ва ресурс сарфи 5-7 фоизгача тежалишига эришилган.