Атахўжаева Шахло Анваровнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақидаги эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Олий таълим муассасалари чет тили ўқитувчиларида социал-эмоционал компетентликни ривожлантиришнинг психологик детерминантлари”. 19.00.06 – Ёш ва педагогик психология. Ривожланиш психологияси (психология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.4.DSc/P153.
Илмий маслаҳатчи:
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон миллий педагогика университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК номи: Бухоро давлат университети, DSc.03/2025.27.12.P.08.10.
Расмий оппонентлар: Сафаров Дилмурод Халимович, психология фанлари доктори (DSc), профессор; Шарапова Сабохат Джапаровна, психология фанлари доктори (DSc), профессор, Шеримбетова Замира Шалабаевна, психология фанлари доктори (DSc), профессор.
Етакчи ташкилот: Бухоро халқаро университети.
Диссертация йўналиши назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: олий таълим муассасалари чет тили ўқитувчиларида социал-эмоционал компетентликни ривожлантиришнинг психологик детерминантларини асослаш, ҳамда улардан самарали фойдаланишга доир тренинг дастур ва модел ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
олий таълим муассасалари чет тили ўқитувчиларида социал-эмоционал компетентликнинг таркибий тузилмаси эмоционал англаш, ҳиссий бошқарув, коммуникатив мослашув ва рефлексивлик компонентларининг интегратив уйғунлигига асосланиб, реал педагогик вазиятларда ҳиссий ҳолатларни адекват ифодалаш орқали қарор қабул қилиш компетенсияси билан функсионал боғлиқ эканлиги аниқланган;
чет тили ўқитувчиларидаги социал-эмосионал компетентликнинг ривожланиши билингуал муҳитдаги интеркултурал мулоқот ва вербал-новербал персепсия хусусиятларининг дифференциал намоён бўлишига асосланиб эмпатиянинг ижтимоий интеллект негизида доминант ифодаланишини белгиловчи психологик детерминант эканлиги далилланган;
чет тили ўқитувчиларининг эмоционал ва социал интеллектини ўзаро боғлиқлигига кўра эмпатик идрок ва интерперсонал сезгирликнинг уйғунлигига асосланиб эмоционал реакцияларни тушуниш ҳамда ҳисларни бошқариш кўникмасининг интеграцияси орқали компетентликни ривожлантирувчи психологик перидиктор эканлиги аниқланган;
чет тили ўқитувчиларидаги социал-эмоционал компетентликни ривожлантиришда педагогик жараёнда билингуал муҳитнинг субект-субект муносабатларига таъсирига асосланиб эмоционал ҳолатларда, фаолиятда ва ижтимоийлашув жараёнида ўзини ўзи назорат қилишнинг интегратив намоён бўлиши муҳим эканлиги далилланган;
чет тили ўқитувчиларининг эмоционал ва социал интеллекти эмоционал реакцияларни тушуниш, эмпатия, эмоцияларни бошқариш ҳамда ўзини назорат қилиш билан ўзаро боғлиқ эканлиги натижасида, эмоционал интеллект эмпатик муносабатлар ва фаолиятда ўзини назорат қилишга, социал интеллект эса ижтимоийлашув жараёнида ўзини назорат қилиш ва эмоцияларни бошқаришга кучли таъсир кўрсатиши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.Олий таълим чет тили ўқитувчисининг социал-эмоционал компетентлигини ривожлантиришнинг психологик детерминантларини ўрганиш бўйича амалга оширилган илмий тадқиқот натижалари асосида:
олий таълим муассасаларида чет тили ўқитувчиларининг эмоционал интеллекти билан эмпатик ва самарали мулоқот кўникмалари орасида ишончли ижобий хусусиятлар ривожланиши натижасида, эмоционал интеллект даражаси юқори бўлган чет тили ўқитувчиларининг талабалар билан ўзаро муносабатларни сифатли ва самарали ташкил этиш имкониятларини ошириб, таълим жараёнида ўзаро тушуниш ҳамда ишонч муҳитининг мустаҳкамланганлиги исботланганлигига доир илмий натижалар Ўзбекистон Миллий педагогика университети ҳузуридаги Психология ўқув-илмий марказининг 2025-йил 2-декабрдаги №-ПМ-175-сонли буйруғи билан “Педагогик-психология” модулига киритилган (Ўзбекистон Миллий педагогика университети ҳузуридаги Психология ўқув-илмий марказининг 2025-йил 2-декабрдаги №-ПМ-175-сонли маълумотномаси). Натижада, олий ўқув юртларида касбий фаолият олиб борувчи чет тили ўқитувчиларида социал-эмоционал компетентлигини ривожлантиришга сабаб бўлувчи детерминантларни аниқлашга эришилган;
олий таълим муассасалари чет тили ўқитувчиларининг эмоционал эмпатия, социал интеллект, шахснинг ўз-ўзига муносабати, эмоционал интеллект ва эмоционал ҳолатларда ўзини назорат қилиш кўрсаткичлари ўзаро мустаҳкам боғлиқ бўлиши натижасида, ушбу компетенсияларнинг ривожланиш даражаси чет тили ўқитувчиларининг касбий самарадорлиги, коммуникатив қобилияти ва психологик мослашувчанлигига бевосита таъсир этиши далилланганлигига доир илмий натижалар Ўзбекистон Миллий педагогика университети ҳузуридаги Психология ўқув-илмий марказининг 2025-йил 2-декабрдаги №-ПМ-175-сонли буйруғи билан “Ижтимоий-психология” модулига киритилган (Ўзбекистон Миллий педагогика университети ҳузуридаги Психология ўқув-илмий марказининг 2025-йил 2-декабрдаги №-ПМ-175-сонли маълумотномаси). Натижада, Ўзбекистон Республикаси олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги тасарруфидаги олий таълим муассасаларидаги чет тили ўқитувчиларида социал-эмоционал компетентликни шакллантиришга оид машғулотларнинг услубий таъминоти бойишига хизмат қилган;
чет тили ўқитувчиларининг эмоционал интеллекти, эмпатик муносабатларни тушуниш, эмоцияларни бошқариш ва шахснинг ўз-ўзига муносабати ўртасида мустаҳкам боғлиқлик аниқланиб, иш тажрибаси ортган сари уларнинг эмпатия ва эмоционал реакцияларни тушуниш даражаси сезиларли равишда ошиши ҳамда 15 йил иш тажрибасига эга бўлган ўқитувчиларнинг ушбу кўрсаткичлари 5 йилгача тажрибага эга бўлганларга нисбатан анча юқори эканлиги статистик жиҳатдан исботланиб, бу ҳолат педагогларнинг социал-эмоционал компетентлигини ривожлантиришда иш тажрибасининг муҳим омил эканлиги аниқланганлигига доир натижалар Ўзбекистон Миллий педагогика университети ҳузуридаги Психология ўқув-илмий марказининг 2025-йил 2-декабрдаги №-ПМ-175-сонли буйруғи билан “Педагогик-психология” модулига киритилган (Ўзбекистон Миллий педагогика университети ҳузуридаги Психология ўқув-илмий марказининг 2025-йил 2-декабрдаги №-ПМ-175-сонли маълумотномаси). Натижада, психодиагностик текширувлар асосида шакллантирилган методикалардан университет психологи ва оъқитувчилар касбиу фаолиуатининг методик таъминотини боуитишга хизмат қилган;
чет тили ўқитувчиларининг эмоционал интеллекти, эмпатик муносабатларни тушуниш, эмоцияларни бошқариш ва шахснинг ўз-ўзига муносабати иш тажрибаси ортиши билан ошиши ҳамда 15 йил иш тажрибасига эга бўлган педагогларнинг эмпатия ва эмоционал реакцияларни тушуниш кўрсаткичлари 5 йилгача тажрибага эга бўлганларга нисбатан юқори эканлиги натижасида, педагогларнинг социал-эмоционал компетентлигини шакллантиришда иш тажрибаси ҳал қилувчи омил эканлиги исботланганлигига доир натижалар Ўзбекистон Миллий педагогика университети ҳузуридаги Психология ўқув-илмий марказининг 2025-йил 2- декабрдаги №-ПМ-175-сонли буйруғи билан “Ижтимоий-психология” модулига киритилган (Ўзбекистон Миллий педагогика университети ҳузуридаги Психология ўқув-илмий марказининг 2025-йил 2-декабрдаги №-ПМ-175-сонли маълумотномаси). Натижада, касбий фаолиятда социал-эмоционал компетентлик самарадорлигига таъсир этувчи хусусиятларни аниқлашга эришилган;
чет тили ўқитувчиларининг эмоционал ва социал интеллекти эмоционал реакцияларни тушуниш, эмпатия, эмоцияларни бошқариш ҳамда ўзини назорат қилиш билан ўзаро боғлиқ эканлиги натижасида, эмоционал интеллект эмпатик муносабатлар ва фаолиятда ўзини назорат қилишга, социал интеллект эса ижтимоийлашув жараёнида ўзини назорат қилиш ва эмоцияларни бошқаришга кучли таъсир кўрсатиши исботланганлигига доир натижалар Ўзбекистон Миллий педагогика университети ҳузуридаги Психология ўқув-илмий марказининг 2025-йил 2-декабрдаги №-ПМ-175-сонли буйруғи билан “Психодиагностика” модулига киритилган (Ўзбекистон Миллий педагогика университети ҳузуридаги Психология ўқув-илмий марказининг 2025-йил 2-декабрдаги №-ПМ-175-сонли маълумотномаси). Натижада, олий ўқув юртларида социал-эмоционал компетентлик самарадорлигини такомиллаштиришни шакллантиришнинг психодиагностик жиҳатларини такомиллаштиришга хизмат қилган.
