Санаев Эрмат Шерматовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Дон хомашёсини мақсадли ун маҳсулотларига қайта ишлашнинг илмий асосларини ишлаб чиқиш», 02.00.17 – Қишлоқ хўжалик ва озиқ-овқат маҳсулотларига ишлов бериш, сақлаш ҳамда қайта ишлаш технологиялари ва биотехнологиялари (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.4.DSc/T561.
Илмий маслаҳатчи: Серкаев Қамар Пардаевич, тexника фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент кимё-технология институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тoшкeнт кимё-тeхнoлoгия инcтитути, DSc.03/2025.27.12.Т.42.01.
Расмий оппонентлар: Маматов Шерзод Машрабжонович, техника фанлари доктори, профессор; Сатторов Карим Каршиевич, техника фанлари доктори, доцент; Нормахматов Рўзибой Нормахматович, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Қарши давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: донли ўсимлик хомашёсини мақсадли ун маҳсулотларига қайта ишлашнинг илмий асослаган технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
маҳаллий арпа навларининг физик-кимёвий таркиби, β-глюкан миқдори ва ун чиқиши орасидаги боғлиқликлар аниқланиб, танланган мақбул навлардан кўп босқичли фракциялаш ва қисқа экструдирлаш технологияси илмий асосланган;
арпанинг юқори намлик ва микроорганизмлар билан ифлосланган гул қобиғи улушини 24,5 дан 0,5% гача камайтириш билан уч босқичли фракциялаш жараёнигача мақбуллашитирилган;
уч босқичли оқлаш жараёнида қобиқларнинг улуши 24,5 дан 14,5% гача, лигнин миқдори 2,4 дан 0,1% гача, умумий микробли ифлосланиш 8,2×106 дан 0,7×103 КОE/г гача камайиши исботланган;
биринчи марта арпа донини уч босқичли фракциялашда β-глюкан концентрациясини 4,5 дан 28,8% гача ошиши асосланган;
юқори ишончли регрессион моделлар (Р2 = 0,91-0,999) асосида арпа донини 160°С ҳароратда 6-10 с давомида экструдирлашнинг мақбул майёрлари аниқланиб, олинган ун таркибидаги оқсил - 14 %, қанд миқдори 9 % га ошиши исботланган;
тезпишар макаронлар рецептурасига 10 % арпа унини (β-глюкан - 28,8 %) киритиш, глютен миқдорини 10 % га камайтириши исботланиб, хамирнинг реологик кўрсаткичлари ва пиширишдаги йўқотишлар ўртасидаги технологик боғлиқлик илмий асосланган;
экструдирланган арпа унини семизўт пектини билан 2% гача бойитиш, миллий нон маҳсулотларининг анъанавий сифат кўрсаткичларини сақлаши исботланган;
арпа уни таркибидаги β-глюкан концентрациясини ошириш ва глютен миқдорини камайтириш ноннинг физик-кимёвий ва органолептик кўрсаткичларини яхшилаши, миллий нон маҳсулотларининг сақлаш муддати 1,1-1,3 баробар ошириши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Донли ўсимлик хомашёсини мақсадли ун маҳсулотларига қайта ишлашнинг илмий асослаган технологиясини ишлаб чиқиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
арпа донидан оқсил ва крахмалга бой унли фракциялар олиш технологияси «Ўзбекистон Озиқ-овқат саноати уюшмаси»нинг «2025-2030 йилларда амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли ишланмалар рўйхати»га киритилган («Ўзбекистон Озиқ-овқат саноати уюшмаси»нинг 2025 йил 4 сентябрдаги 04-91/09-25 - сонли маълумотномаси). Натижада, маҳаллий арпа донини 10 мм тирқишли образив барабанда уч босқичли оқлаш, қобиқ улушини 24,5% дан 14,5% га, лигнин миқдорини 2,4% дан 0,1% га, умумий микроблар сонини 8,2×10⁶ дан 0,7×103 КОЕ/г гача камайтириш имконини берган;
ҳаволи фракциялаш билан арпа донидан керамик дискли тош тегирмонда оқсил ва крахмалга бой унли фракциялар олиш технологияси «Ўзбекистон Озиқ-овқат саноати уюшмаси»нинг «2025-2030 йилларда амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли ишланмалар рўйхати»га киритилган («Ўзбекистон Озиқ-овқат саноати уюшмаси»нинг 2025 йил 4 сентябрдаги 04-91/09-25 - сонли маълумотномаси). Натижада, таркибида сувда осон эрийдиган озиқавий толалар, минерал моддалар ва биологик фаол нутриентлар мавжуд арпа унидан тезпишар макарон олиш имконини берган;
гул ва мева қобиғи оқланган маҳаллий арпа донидан оқсил ва крахмалга бой унли фракциялар олиш технологияси «Ўзбекистон Озиқ-овқат саноати уюшмаси»нинг «2025-2030 йилларда амалиётга жорий этиш бўйича истиқболли ишланмалар рўйхати»га киритилган («Ўзбекистон Озиқ-овқат саноати уюшмаси»нинг 2025 йил 4 сентябрдаги 04-91/09-25 - сонли маълумотномаси). Натижада, оқсиллар 14%, қандлар 9% га оширилган, анаънавий сифат сақланган ун маҳсулотлари ишлаб чиқариш имконини берган.