Маҳсудов Шоҳрухмирзо Абдулҳамид ўғлининг
техника фанлари доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри: “Кийимларни лойиҳалаш жараёнларининг формаллаштирилган усулларини ишлаб чиқиш”, 05.06.04-Тикувчилик буюмлари технологияси ва костюм дизайни.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B.2026.2.DSc/Т1057
Илмий маслаҳатчи: Абдукаримова Машхура Абдураимовна, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Наманган давлат техника университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Наманган давлат техника университети, DSc.03/2025.27.12.Т.15.03
Расмий оппонентлар: Набиджанова Наргиза Насимжановна, техника фанлари доктори, профессор; Мансурова Муниса Анваровна, техника фанлари доктори, профессор; Хуррамов Шавкат Рахматуллаевич, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: кийим конструксиясини параметрик тавсифлаш, конструктив элементлар ўртасидаги боғлиқликларни математик моделлаштириш ҳамда лойиҳалаш қарорларини интеллектуал қўллаб-қувватлаш асосида кийимларни лойиҳалаш жараёнларининг формаллаштирилган усулларини ишлаб чиқиш, шу орқали конструктив аниқлик, эргономик мослик ва лойиҳалаш самарадорлигини оширишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
кийим конструксиясини ўзаро бог'ланган параметрлар, зоналар ва чекловлар тизими сифатида тавсифловчи, антропометрик маълумотлардан конструксияни оптималлаштиришгача бўлган босқичларни ягона ахборот циклида бирлаштирувчи кўп қатламли параметрик репрезентация архитектураси ишлаб чиқилган;
конструктив зоналар ва параметрлар ўртасидаги бог'лиқликларни ифодаловчи ҳамда бир зонадаги ўзгаришни бошқа зоналарга автоматик тарқатувчи кўп қатламли граф модели ва параметрик чекловлар тизими (cонстраинт грапҳ) ишлаб чиқилган;
уч ўлчовли сканерлаш маълумотлари асосида ан'анавий усулларда визуал баҳоланадиган морфологик хусусиятларни (елка қиялиги, курак ва кўкрак қавариқлиги) формал параметрларга айлантирувчи ва конструксияни ҳар бир қоматга мослаб автоматик шакллантирувчи адаптив трансформация механизми ишлаб чиқилган;
материал, конструксия ва гавда параметрларининг ўзаро таъсирини ягона формал тизим сифатида тавсифловчи ҳамда уларни чекловлар асосида ягона конструксион ечимга бирлаштирувчи материал-конструксия-гавда модели ишлаб чиқилган;
уч ўлчовли сканерлаш орқали олинган реал антропометрик маълумотлар асосида “ўмиз–енг” тугунини енг қияма баландлиги, кенглиги ва айланиш кўрсаткичлари орқали тавсифловчи уч ўлчовли параметрик модел ишлаб чиқилган;
параметрик билимлар базаси асосида антропометрик ўлчамлардан конструктив параметрларни прогнозловчи нейрон тармоқ модели ва парето-оптимал ечимлардан энг мақбулини автоматик танловчи оптималлаштириш механизми ишлаб чиқилган.
Тадқиқотнинг амалий натижалари қуйидагилардан иборат:
кийим конструксиясини параметрик тавсифлаш методологияси, параметрик маълумотлар базаси ва конструктив параметрларни автоматик шакллантириш алгоритмлари ишлаб чиқилган;
уч ўлчовли сканерлаш асосида 120 та қомат модели ва 19 та ўлчам белгисини қамраб олувчи рақамли антропометрик маълумотлар базаси шакллантирилган;
“ўмиз–енг” тугунининг уч ўлчовли параметрик модели қурилган ҳамда унинг аниқлиги МАЕ = 0,05 см ва Р² = 0,84 кўрсаткичлари билан тасдиқланган;
кийимларни лойиҳалаш жараёнларини интеллектуал қўллаб-қувватлаш технологияси (конструктив параметрларни прогнозлаш, оптималлаштириш ва автоматик танлаш механизмлари) ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Кийимларни лойиҳалаш жараёнларининг формаллаштирилган усулларини ишлаб чиқиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
ишлаб чиқилган параметрик модел “НАРИМТЕКС” МЧЖ, “ТЕКСТИЛ ЛИБОС” МЧЖ ҳамда “БЕКМЕН ДИЗАЙН СЕРВИС” МЧЖ корхоналарида жорий қилинган (“Ўзтўқимачиликсаноат” уюшмасининг 2026 йил 20 - июндаги 01/06-881-сон маʼлумотномаси). Натижасда лойиҳа-конструкторлик ҳужжатларини тайёрлашга сарфланадиган вақт ўртача 15,8 фоизга қисқаришига, конструкцион ҳисоблашларни бажариш тезлиги 22,4 фоизга ошишига ҳамда параметрларни қайта киритиш ва такрорий ҳисоблашлар билан боғлиқ операциялар ҳажми 27,3 фоизга камайишига эришилган;
морфологик параметрларни конструкцион параметрларга трансформациялаш алгоритмлари “НАРИМТЕКС” МЧЖ, “ТЕКСТИЛ ЛИБОС” МЧЖ ҳамда “БЕКМЕН ДИЗАЙН СЕРВИС” МЧЖ корхоналарида жорий қилинган (“Ўзтўқимачиликсаноат” уюшмасининг 2026 йил 20 - июндаги 01/06-881-сон маʼлумотномаси). Натижада қомат хусусиятларини ҳисобга олиш аниқлиги 18,7 фоизга ошишига, конструкцион параметрларни шакллантиришдаги тизимли хатоликлар 21,5 фоизга камайишига ва тайёрланган конструкцияларнинг антропометрик мослик даражаси 92,4 фоиздан 97,1 фоизгача оширилишига эришилган;
материалларнинг физик-механик хусусиятларини ҳисобга олувчи параметрик модел “НАРИМТЕКС” МЧЖ, “ТЕКСТИЛ ЛИБОС” МЧЖ ҳамда “БЕКМЕН ДИЗАЙН СЕРВИС” МЧЖ корхоналарида жорий қилинган (“Ўзтўқимачиликсаноат” уюшмасининг 2026 йил 20 - июндаги 01/06-881-сон маʼлумотномаси). Натижада конструкцион тузатишлар сони ўртача 24,8 фоизга камайишига, экспериментал намуналарни қайта тайёрлаш зарурати 19,6 фоизга қисқаришига эришилган;
параметрик чекловлар тизими ва граф модели асосида ишлаб чиқилган алгоритмлар “НАРИМТЕКС” МЧЖ, “ТЕКСТИЛ ЛИБОС” МЧЖ ҳамда “БЕКМЕН ДИЗАЙН СЕРВИС” МЧЖ корхоналарида жорий қилинган (“Ўзтўқимачиликсаноат” уюшмасининг 2026 йил 20 - июндаги 01/06-881-сон маʼлумотномаси). Натижада конструкцион номувофиқликларни аниқлаш самарадорлиги 26,9 фоизга ошишига, конструктор томонидан қўлда бажариладиган назорат операциялари ҳажмини 31,4 фоизга камайишига эришилган.
