Agzamxodjaeva Nozimaxon Ulugbekovnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Long COVID aniqlangan bemorlarda yurak-qon tomir kasalliklari patogenezining immunologik va immunogenetik determinantlari” 14.00.36 – Allergologiya va immunologiya va 14.00.06 – Kardiologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.1.DSc/Tib1274.
Ilmiy maslaxatchi: Ruzibakieva Malika Ruslanovna, tibbiyot fanlari doktori; Abidova Dilorom Ergashevna, tibbiyot fanlari doktori.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Immunologiya va inson genomikasi instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Immunologiya va inson genomikasi instituti huzuridagi DSc.05/2025.27.12.Tib.26.01 raqamli ilmiy kengash asosidagi bir martalik ilmiy kengash.
Rasmiy opponentlar: Ziyadullaev Shuxrat Xudayberdievich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Muxamedov Rustam Sultanovich, tibbiyot fanlar doktori, professor; Muxamedova Muyassar Gafurjanovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Buxoro tibbiyot instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi Long COVID aniqlangan bemorlarda yurak-qon tomir kasalliklari patogenezining immunologik va immunogenetik determinantlarini aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
COVID-19 ni kombinirlangan davolashning birinchi haftasi oxiriga kelib SRO, D-dimer va NT-proBNP ko‘rsatkichlarining keskin kamayishi sababli kasallik kechishining o‘tkir davridagi tizimli yallig‘lanish va qon tomir buzilishlari kamayishiga sabab bo‘lishi isbotlangan;
ilk bor COVID-19 li bemorlarni monoklonal antitanalar bilan davolanganligi sababli 3 oydan so‘ng MSKT ma’lumotlarida o‘pka to‘qimasi shikastlanishi maydonida infil`tratlarning yanada aniq regressiyasi va fibroz o‘zgarishlar chastotasining pasayishiga olib kelishi aniqlangan;
ilk bor kombinirlangan davolash 9 oydan keyin Long COVID shakllanish xavfini kamayishi, simptomlarning o‘rtacha davomiyligi qisqarishiga olib kelgan bo‘lsa, arterial gipertenziyasi mavjud bemorlarda Long COVID simptomlari (asteniya, nafas qisilishi, kognitiv buzilishlar va arterial bosimning beqarorligi) ko‘proq uchrashi qayta davolanish holatlariga olib kelishiga sabab bo‘lishi aniqlangan;
ilk bor Long COVID va arterial gipertenziyasi mavjud bemorlarda arterial gipertenziyasi bo‘lmagan bemorlarga nisbatan miR-155-5p mikroRNK ekspressiyasi keskin ortishi hamda uning darajasi SRO va D-dimer bilan ijobiy korrelyasiya qilishi fonida miR-28-5p mikroRNK ekspressiyasi esa NT-proBNP darajasi bilan manfiy bog‘liqlikka ega ekanligi aniqlangan;
ilk bor Long COVID va arterial gipertenziyasi mavjud bemorlarda AGT (T174M) (TM/MM genotipi), IL6 (–174G>C) (GG genotipi) va EDN1 (Lys198Asn) (Lys/Asn genotipi) genlari polimorfizmlari kasallikning tomirga oid o‘zgarishlari rivojlanish xavfining ortishiga uzviy bog‘liqligi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy etilishi. Long COVID aniqlangan bemorlarda yurak-qon tomir kasalliklari patogenezining immunologik va immunogenetik determinantlarini aniqlash bo‘yicha olingan ilmiy natijalari asosida:
birinchi ilmiy yangiligi: COVID-19 ni kombinirlangan davolashning birinchi haftasi oxiriga kelib SRO, D-dimer va NT-proBNP ko‘rsatkichlarining keskin kamayishi sababli kasallik kechishining o‘tkir davridagi tizimli yallig‘lanish va qon tomir buzilishlari kamayishiga sabab bo‘lishi isbotlanganligi bo‘yicha «COVID-19 va yondosh yurak-qon tomir patologiyasi mavjud bemorlarda monoklonal antitanalarni qo‘llash» va «Arterial gipertenziya bilan kechadigan Long COVID ni tashxislash va og‘irligini baholashda mikroRNKdan foydalanish» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Immunologiya va inson genomikasi instituti ilmiy kengashining 2025 yil 24 sentyabrdagi №9-sonli bayonnomasi). Mazkur takliflar Andijon viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha 26.09.2025 yildagi №114-sonli va 27.09.2025 yildagi №115-sonli hamda Respublika ixtisoslashtirilgan kardiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qarshi filiali bo‘yicha 30.09.2025 yildagi №53-T-sonli va №54-T-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi ilmiy texnik kengashining 2026 yil 03 fevraldagi №02/18-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi yurak-qon tomir kasalliklari bo‘lgan shaxslarda Long COVID ni erta tashxislash va oldini olish, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar holatini kamaytirish hamda hayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Andijon viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi hamda Respublika ixtisoslashtirilgan kardiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qarshi filiali amaliy faoliyatlariga joriy etilishida COVID-19 va yondosh yurak-qon tomir patologiyasi mavjud bemorlarda monoklonal antitanalarni qo‘llash xar bir bemorga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish hisobiga 292500 so‘m va arterial gipertenziya bilan kechadigan Long COVID ni tashxislash va og‘irligini baholashda mikroRNKdan foydalanish xar bir bemorga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish hisobiga 2287600 so‘mdan 2769200 so‘mgacha iqtisodiy samaradorlikka erishishga imkon yaratadi; xulosa: COVID-19 ni kombinirlangan davolashning birinchi haftasi oxiriga kelib SRO, D-dimer va NT-proBNP ko‘rsatkichlarining keskin kamayishi sababli kasallik kechishining o‘tkir davridagi tizimli yallig‘lanish va qon tomir buzilishlari kamayishiga sabab bo‘lishi asoslangan;
ikkinchi ilmiy yangiligi: ilk bor COVID-19 li bemorlarni monoklonal antitanalar bilan davolanganligi sababli 3 oydan so‘ng MSKT ma’lumotlarida o‘pka to‘qimasi shikastlanishi maydonida infil`tratlarning yanada aniq regressiyasi va fibroz o‘zgarishlar chastotasining pasayishiga olib kelishi aniqlanganligi bo‘yicha «COVID-19 va yondosh yurak-qon tomir patologiyasi mavjud bemorlarda monoklonal antitanalarni qo‘llash» va «Arterial gipertenziya bilan kechadigan Long COVID ni tashxislash va og‘irligini baholashda mikroRNKdan foydalanish» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Immunologiya va inson genomikasi instituti ilmiy kengashining 2025 yil 24 sentyabrdagi №9-sonli bayonnomasi). Mazkur takliflar Andijon viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha 26.09.2025 yildagi №114-sonli va 27.09.2025 yildagi №115-sonli hamda Respublika ixtisoslashtirilgan kardiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qarshi filiali bo‘yicha 30.09.2025 yildagi №53-T-sonli va №54-T-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi ilmiy texnik kengashining 2026 yil 03 fevraldagi №02/18-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi yurak-qon tomir kasalliklari bo‘lgan shaxslarda Long COVID ni erta tashxislash va oldini olish, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar holatini kamaytirish hamda hayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Andijon viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi hamda Respublika ixtisoslashtirilgan kardiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qarshi filiali amaliy faoliyatlariga joriy etilishida COVID-19 va yondosh yurak-qon tomir patologiyasi mavjud bemorlarda monoklonal antitanalarni qo‘llash xar bir bemorga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish hisobiga 292500 so‘m va arterial gipertenziya bilan kechadigan Long COVID ni tashxislash va og‘irligini baholashda mikroRNKdan foydalanish xar bir bemorga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish hisobiga 2287600 so‘mdan 2769200 so‘mgacha iqtisodiy samaradorlikka erishishga imkon yaratadi; xulosa: COVID-19 li bemorlarni monoklonal antitanalar bilan davolanganligi sababli 3 oydan so‘ng MSKT ma’lumotlarida o‘pka to‘qimasi shikastlanishi maydonida infil`tratlarning yanada aniq regressiyasi va fibroz o‘zgarishlar chastotasining pasayishiga olib kelishi asoslangan;
uchinchi ilmiy yangiligi: ilk bor kombinirlangan davolash 9 oydan keyin Long COVID shakllanish xavfini kamayishi, simptomlarning o‘rtacha davomiyligi qisqarishiga olib kelgan bo‘lsa, arterial gipertenziyasi mavjud bemorlarda Long COVID simptomlari (asteniya, nafas qisilishi, kognitiv buzilishlar va arterial bosimning beqarorligi) ko‘proq uchrashi qayta davolanish holatlariga olib kelishiga sabab bo‘lishi aniqlanganligi bo‘yicha «COVID-19 va yondosh yurak-qon tomir patologiyasi mavjud bemorlarda monoklonal antitanalarni qo‘llash» va «Arterial gipertenziya bilan kechadigan Long COVID ni tashxislash va og‘irligini baholashda mikroRNKdan foydalanish» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Immunologiya va inson genomikasi instituti ilmiy kengashining 2025 yil 24 sentyabrdagi №9-sonli bayonnomasi). Mazkur takliflar Andijon viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha 26.09.2025 yildagi №114-sonli va 27.09.2025 yildagi №115-sonli hamda Respublika ixtisoslashtirilgan kardiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qarshi filiali bo‘yicha 30.09.2025 yildagi №53-T-sonli va №54-T-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi ilmiy texnik kengashining 2026 yil 03 fevraldagi №02/18-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi yurak-qon tomir kasalliklari bo‘lgan shaxslarda Long COVID ni erta tashxislash va oldini olish, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar holatini kamaytirish hamda hayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Andijon viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi hamda Respublika ixtisoslashtirilgan kardiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qarshi filiali amaliy faoliyatlariga joriy etilishida COVID-19 va yondosh yurak-qon tomir patologiyasi mavjud bemorlarda monoklonal antitanalarni qo‘llash xar bir bemorga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish hisobiga 292500 so‘m va arterial gipertenziya bilan kechadigan Long COVID ni tashxislash va og‘irligini baholashda mikroRNKdan foydalanish xar bir bemorga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish hisobiga 2287600 so‘mdan 2769200 so‘mgacha iqtisodiy samaradorlikka erishishga imkon yaratadi; xulosa: kombinirlangan davolash 9 oydan keyin Long COVID shakllanish xavfini kamayishi, simptomlarning o‘rtacha davomiyligi qisqarishiga olib kelgan bo‘lsa, arterial gipertenziyasi mavjud bemorlarda Long COVID simptomlari (asteniya, nafas qisilishi, kognitiv buzilishlar va arterial bosimning beqarorligi) ko‘proq uchrashi qayta davolanish holatlariga olib kelishiga sabab bo‘lishi asoslangan;
to‘rtinchi ilmiy yangiligi: ilk bor Long COVID va arterial gipertenziyasi mavjud bemorlarda arterial gipertenziyasi bo‘lmagan bemorlarga nisbatan miR-155-5p mikroRNK ekspressiyasi keskin ortishi hamda uning darajasi SRO va D-dimer bilan ijobiy korrelyasiya qilishi fonida miR-28-5p mikroRNK ekspressiyasi esa NT-proBNP darajasi bilan manfiy bog‘liqlikka ega ekanligi aniqlanganligi bo‘yicha «COVID-19 va yondosh yurak-qon tomir patologiyasi mavjud bemorlarda monoklonal antitanalarni qo‘llash» va «Arterial gipertenziya bilan kechadigan Long COVID ni tashxislash va og‘irligini baholashda mikroRNKdan foydalanish» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Immunologiya va inson genomikasi instituti ilmiy kengashining 2025 yil 24 sentyabrdagi №9-sonli bayonnomasi). Mazkur takliflar Andijon viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha 26.09.2025 yildagi №114-sonli va 27.09.2025 yildagi №115-sonli hamda Respublika ixtisoslashtirilgan kardiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qarshi filiali bo‘yicha 30.09.2025 yildagi №53-T-sonli va №54-T-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi ilmiy texnik kengashining 2026 yil 03 fevraldagi №02/18-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi yurak-qon tomir kasalliklari bo‘lgan shaxslarda Long COVID ni erta tashxislash va oldini olish, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar holatini kamaytirish hamda hayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Andijon viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi hamda Respublika ixtisoslashtirilgan kardiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qarshi filiali amaliy faoliyatlariga joriy etilishida COVID-19 va yondosh yurak-qon tomir patologiyasi mavjud bemorlarda monoklonal antitanalarni qo‘llash xar bir bemorga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish hisobiga 292500 so‘m va arterial gipertenziya bilan kechadigan Long COVID ni tashxislash va og‘irligini baholashda mikroRNKdan foydalanish xar bir bemorga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish hisobiga 2287600 so‘mdan 2769200 so‘mgacha iqtisodiy samaradorlikka erishishga imkon yaratadi; xulosa: Long COVID va arterial gipertenziyasi mavjud bemorlarda arterial gipertenziyasi bo‘lmagan bemorlarga nisbatan miR-155-5p mikroRNK ekspressiyasi keskin ortishi hamda uning darajasi SRO va D-dimer bilan ijobiy korrelyasiya qilishi fonida miR-28-5p mikroRNK ekspressiyasi esa NT-proBNP darajasi bilan manfiy bog‘liqlikka ega ekanligi asoslangan;
beshinchi ilmiy yangiligi: ilk bor Long COVID va arterial gipertenziyasi mavjud bemorlarda AGT (T174M) (TM/MM genotipi), IL6 (–174G>C) (GG genotipi) va EDN1 (Lys198Asn) (Lys/Asn genotipi) genlari polimorfizmlari kasallikning tomirga oid o‘zgarishlari rivojlanish xavfining ortishiga uzviy bog‘liqligi isbotlanganligi bo‘yicha «COVID-19 va yondosh yurak-qon tomir patologiyasi mavjud bemorlarda monoklonal antitanalarni qo‘llash» va «Arterial gipertenziya bilan kechadigan Long COVID ni tashxislash va og‘irligini baholashda mikroRNKdan foydalanish» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Immunologiya va inson genomikasi instituti ilmiy kengashining 2025 yil 24 sentyabrdagi №9-sonli bayonnomasi). Mazkur takliflar Andijon viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi bo‘yicha 26.09.2025 yildagi №114-sonli va 27.09.2025 yildagi №115-sonli hamda Respublika ixtisoslashtirilgan kardiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qarshi filiali bo‘yicha 30.09.2025 yildagi №53-T-sonli va №54-T-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi ilmiy texnik kengashining 2026 yil 03 fevraldagi №02/18-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi yurak-qon tomir kasalliklari bo‘lgan shaxslarda Long COVID ni erta tashxislash va oldini olish, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar holatini kamaytirish hamda hayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Andijon viloyati ko‘p tarmoqli tibbiyot markazi hamda Respublika ixtisoslashtirilgan kardiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Qarshi filiali amaliy faoliyatlariga joriy etilishida COVID-19 va yondosh yurak-qon tomir patologiyasi mavjud bemorlarda monoklonal antitanalarni qo‘llash xar bir bemorga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish hisobiga 292500 so‘m va arterial gipertenziya bilan kechadigan Long COVID ni tashxislash va og‘irligini baholashda mikroRNKdan foydalanish xar bir bemorga nisbatan sarflangan mablag‘ning statsionarda davolanish muddatini qisqartirish hisobiga 2287600 so‘mdan 2769200 so‘mgacha iqtisodiy samaradorlikka erishishga imkon yaratadi; xulosa: Long COVID va arterial gipertenziyasi mavjud bemorlarda AGT (T174M) (TM/MM genotipi), IL6 (–174G>C) (GG genotipi) va EDN1 (Lys198Asn) (Lys/Asn genotipi) genlari polimorfizmlari kasallikning tomirga oid o‘zgarishlari rivojlanish xavfining ortishiga uzviy bog‘liqligi asoslangan.
