Уракова Феруза Эркиновнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи):
“Марганес ва германий киришма атомлари билан легирланган кремнийнинг магнит хусусиятлари”, 01.04.10 – Яримўтказгичлар физикаси (физика-математика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.3.PhD/FM927.
Илмий раҳбар: Зикриллаев Нурулло Фатхуллаевич, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ислом Каримов номидаги Тошкент давлат техника университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети ҳузуридаги Яримўтказгичлар физикаси ва микроелектроника илмий-тадқиқот институти, DSc.03/2025.27.12.FM/Т.01.06.
Расмий оппонентлар: Онарқулов Каримберди Эгамбердиевич, физика-математика фанлари доктори, профессор; Мавлянов Абдулазиз Шавкатович, физика-математика фанлари доктори, к.и.х.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат университети.
Диссертация йўналиши: Назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади марганес ва германий киришма атомларининг нанокластерларига эга кремний, шунингдек, Си<Мн,Ге> бинар бирикмалар ва ГехСи1-х-Си2 гетероваризон структураларнинг магнит хусусиятларини ўрганиш ҳамда олинган намуналарнинг асосий магнит параметрларини аниқлашдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор марганес ва германий киришма атомлари билан легирланган ҳамда ГехСи1-х бинар бирикмалари ва ГехСи1-х-Си2 гетероваризон структуралари мавжуд кремнийга қўшимча марганес киришма атомларини киритиб электрофизик, фотоелектрик, оптик ва магнит хусусиятлар аниқланган.
илк бор марганес ва германий киришма атомларини кремнийга диффузия усули билан киритиш имконини берувчи паст ҳароратли икки босқичли технология ишлаб чиқилган бўлиб, киришма атомларнинг нанокластерлари ҳамда ГехСи1-х бинар бирикмалари мавжуд турли солиштирма қаршилик ва ўтказувчанлик турига эга кремний олинган;
илк бор марганес ва германий киришма атомлари билан легирланган кремний намуналарида ферромагнит хусусиятлар нафақат паст ҳароратларда (ТКр = 30 К), балки нисбатан юқори ҳароратларда (ТКр = 300 К) ҳам кузатилган;
илк бор марганес ва германий киришма атомларининг нанокластерлари ҳамда Си<Мн,Ге> бинар бирикмалари мавжуд монокристалл кремний намуналарининг магнит параметрлари, магнит тўйинганлик (Мс), қолдиқ магнитланиш (Мр) ва коертситив куч (Ҳc) қийматлари Т = 1,8 ва Т=300 К ҳароратларда аниқланган;
кремний сирти ва сирт олди қатламларида ҳосил бўлган ГехСи1-х бинар бирикмалардаги кремний-германий атомлари орасидаги боғланиш энергияси, германий-германий ва кремний-кремний атомлари орасидаги боғланиш энергиясидан фарқ қилиши аниқланган;
ГехСи1-х бинар бирикмалари ва ГехСи1-х-Си₂ гетероваризон структуралари мавжуд кремнийга қўшимча равишда марганес киришма атомлари киритилган намуналар асосида магнето- ва спиноелектроникада сезгир магнит датчикларни яратиш имкониятлари кўрсатиб берилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Германий ва марганес киришма атомлари билан легирланган кремнийнинг магнит хусусиятлари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Марганес ва германий киришма атомларининг диффузия ҳароратини босқичма-босқич оширишга асосланган технология асосида олинган натижалар “ФОТОН” АЖнинг ишлаб чиқариш жараёнига жорий этилган (“ФОТОН” АЖ ни 2024 йил 4-декабрдаги № 214-сон маълумотнома). Натижада ишлаб чиқилган диффузион технологияни қўллаш кремнийга киришма атомларини киритиш жараёнини такомиллаштириш ҳамда замонавий диод ва транзисторлар ишлаб чиқаришда оптимал п–н ўтишларнинг ҳосил бўлиш имкониятини берган.
Марганес киришма атомлари билан легирланган кремний намуналаридаги магнит моментнинг ўзгаришини тавсифловчи илмий натижалар Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университетида ОТ-Ф2-37 рақамли “Газ аралашмасини товушдан тез оқимидан фойдаланиб металларни эритиш, ғовак металлар олиш ва уларнинг физик хоссаларини тадқиқ қилиш” мавзусидаги фундаментал лойиҳани бажаришда жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2025 йил 13 октябрдаги 02/01-01-398-сон маълумотномаси). Мазкур илмий натижалардан фойдаланиш олинган материалларнинг физик хусусиятларини ҳамда магнит майдон таъсирида ферромагнит ҳолатга ўтишидаги Кюри ҳароратини аниқлаш имконини берган.