Абдурасулов Шухрат Эргашевичнинг
диссетатсия ҳимоясисиз селекция ютуғи (ихтиро патенти) асосида
фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини бериш бўйича эълон матни
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): “Г. ҳирсутум Л. генотипида хўжалик белгилари бўйича популятсия таркибининг гомеостазлигини сақлаш ва жорий этиш”, 03.00.09 – Умумий генетика (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.3.PhD/В1493.
Илмий раҳбар: Эргашев Ориф Рахматуллаевич, биология фанлари доктори, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат аграр университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/2025.27.12.B.01.15.
Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигининг ихтиро (ўсимлик нави)га патенти: Ғўзанинг “Серқуёш-30” нави (НАП 461).
II. Тадқиқотнинг мақсади: ғўзанинг Г. ҳирсутум Л. туричи чатиштиришлардан олинган тизмасида муҳим хўжалик белгиларининг пайдо бўлишида генотип × муҳит (Г×Й) таъсири ҳамда коррелятсиясини аниқлаш ва популятсион таҳлил асосида яратилган янги генотипда хўжалик кўрсаткичларининг гомеостазлигини сақлаш, шунингдек барқарорлиги ирсий таъминланган уруғлик чигитларини етиштириш ва ишлаб чиқаришга тадбиқ қилишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор ўрта толали ғўзанинг янги Т-1278 тизмасида муҳим хўжалик белгиларининг генетик барқарорлиги ва гомеостазлиги кўп йиллик синовларда генотипик ҳамда фенотипик варианслар асосида комплекс баҳоланган;
белгилар шаклланишида генотип × муҳит (Г×Й) ўзаро таъсирининг генетик ҳиссаси кўп йиллик дисперсия таҳлили (АНОВА) ёрдамида миқдорий жиҳатдан аниқланган;
ўрганилган белгилар бўйича кенг маънодаги ирсийлик (Ҳ²), генетик ўсиш (ГА, ГА %), шунингдек генотипик ва фенотипик ўзгарувчанлик коеффитсиентлари (ГCВ, ПCВ) ҳисобланиб, селексион самарадорлиги илмий асосланган;
янги ғўза генотипида муҳим хўжалик белгилари кўрсаткичларининг барқарорлиги (CВ, АММИ, ГГЕ) генетик параметрлар асосида аниқланиб, уруғчилик ва селекция учун истиқболли ашё олинган;
Т-1278 тизмасида хўжалик белгиларининг пайдо бўлишидаги ўзаро боғлиқлиги статистик таҳлиллар асосида аниқланган;
ғўзанинг “Серқуёш-30” навини Республикамизнинг турли тупроқ-иқлим шароитларида экилиб, парваришланганида муҳим морфо-хўжалик белгиларининг намоён бўлишини қиёсий таҳлил қилиш натижасида ғўза навининг популятсион имкониятлари очиб берилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўрта толали Серқуёш-30 ғўза навининг айрим қимматли хўжалик белгилари кўрсаткичларининг барқарорлигини сақлаш ва жорий этиш бўйича олиб борилган тадқиқот натижалари асосида:
ғўзанинг туричи (Г. ҳирсутум Л.) шаклларини (Навбаҳор х Диёр) дурагайлашдан олинган Т-1278 тизмаси асосида янги Серқуёш-30 нави (№ НАП 461) яратилиб, амалиётга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновасиялар Миллий марказининг 2025 йил 9 июлдаги 05/04-04-368-сонли маълумотномаси). Натижада, ғўза генофонди тезпишар, ҳосилдор, толасининг сифати ва чиқими юқори бўлган янги нав билан янада бойитилган;
ғўзанинг янги “Серқуёш-30” нави 2024 йилда ЎзР ФА Генетика ва ўсимликлар экспериментал биологияси институтининг Тошкент вилояти Қибрай туманидаги “Дўрмон” илмий тажриба базасида ташкил этилган янги навларнинг уруғларини дастлабки кўпайтириш элита уруғчилик хўжалигида дастлабки уруғлик чигитини кўпайтириш учун 1,0 гектар майдонда жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновасиялар Миллий марказининг 2025 йил 9 июлдаги 05/04-04-368-сонли маълумотномаси). Натижада, мазкур янги ғўза навининг Тошкент вилояти иқлим шароитларига мослашувчанликни намоён этган ўсимликлари асосида сара уруғлик чигитлари етиштирилган;
ғўзанинг янги “Серқуёш-30” нави 2024-йилда Навоий вилоятининг Хатирчи туманида синов учун 5.0 га майдонда жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновасиялар Миллий марказининг 2025 йил 9 июлдаги 05/04-04-368-сонли маълумотномаси). Натижада, мазкур ғўза навидан 41,1 с/га ҳосилдорликка эришилиб, андоза Бухоро-102 навига нисбатан 1,3 с/га юқори ҳосил етиштирилган;
ғўзанинг янги яратилган “Серқуёш-30” нави 2025-йил 26-августда Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Генетика ва ўсимликлар экспериментал биологияси институти ҳузуридаги “Ноёб обект” ғўза генофонди коллекциясига тақдим этилиб, унга АД1-02806 католог рақами берилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2025 йил 26 августдаги 4/1255-2075-сонли маълумотномаси). Натижада, юқори тола чиқимига эга бўлган генотип ғўза коллекцияси фондини янада бойитиш ҳамда электрон база ахборот-таҳлил тизимини шакллантириш имконини берган.