Муратходжаева Ферузахон Хотамовнанинг 
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
 

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “инсон руҳиятини ифодаловчи лексиканинг функсионал-семантик, когнитив, миллий-маданий  репрезентацияси ва компютер-лингвистик моделлаштирилиши”, 10.00.11 –Амалий ва компютер лингвистикаси (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.DSc/Fil1040.
Илмий маслаҳатчи: Бахранова Дилрабо Келдиёровна, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.41.01(бир марталик кенгаш).
    Расмий оппонентлар: Усманова Шоира Рустамовна, филология фанлари доктори, профессор; Мажидова Раъно Уришовна; филология фанлари доктори, профессор; Ганиева Дилдора Азизовна, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади инсон руҳиятини ифодаловчи эмотив лексик бирликларнинг функсионал-семантик, лингвокогнитив ва лингвомаданий хусусиятларини, уларнинг миллий тафаккур, маданият ҳамда лисоний шахс билан боғлиқлигини илмий асослаш, мелиоратив ва пеёратив бирликларнинг семантик-прагматик хусусиятларини аниқлаш ҳамда уларни компютер-лексикографик моделлаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
руҳий-эмоционал лексик бирликларнинг миллий тафаккур ва консептуал дунёқараш билан узвий боғлиқлиги, эмотив лексика халқ онгида шаклланган тажриба, қадриятлар тизими ва ахлоқий тасаввурларнинг тилдаги когнитив ифодаси эканлиги, уларнинг миллий менталитетга хос консептуал тушунчалар билан чамбарчас туташгани, маданий-когнитив семиосферанинг муҳим таркиби ҳисобланиши илмий жиҳатдан асосланган;
эмотив лексиканинг дискурсив-семантик ва лингвокогнитив хусусиятлари “инсон – тил – тафаккур – маданият” тўртлиги доирасида таҳлил қилиниб, бунда инсон тафаккурининг лисоний инъикоси онгда тайёр мавжудлиги, контекстдаги вазиятдан келиб чиқиб энг муносиби танланиши ёки ижтимоий дискурсдаги (тузук-яхши-аъло-зъор) градуонимик даражаси орқали дискурсда намоён бўлиши аниқлаштирилган;
лисоний шахс тушунчаси “инсон тилда ва тил инсонда” тамойили асосида талқин қилиниб, инсон руҳиятини ифодаловчи лексик бирликларнинг шахс онгида тайёр семантик-эмотив бирликлар мажмуи сифатида мавжуд бўлиши, нутқий вазият, коммуникатив мақсад ва баҳоловчи муносабатга мувофиқ танланиши функсионал-семантик, когнитив жиҳатдан аниқланган ҳамда мақтов, олқиш, камситиш, ҳақорат, қарғиш каби эмотив нутқий бирликлар мисолида руҳий-эмоционал лексиканинг миллий-маданий репрезентацияси, универсал ва этномаданий хусусиятлари далилланган;
инсон руҳиятини ифодаловчи 4071 та эмотив лексик бирликдан иборат электрон лексик база шакллантирилган; бирликларнинг мелиоратив ва пеёратив семантик параметрлари асосида компютер-лексикографик тавсифи ишлаб чиқилган ҳамда эмотив бирликларнинг семантик аннотацияси амалга оширилиб, уларни автоматик таснифлаш ва қидириш имконини берувчи лингвистик модел асосида такомиллаштирилган; 
инсон руҳиятини ифодаловчи умид, шафқат, қувонч, бахт, мамнунлик, севги каби (ижобий ҳис-туйғуларни англатувчи) мелиоратив ва қўрқув, ғазаб, ҳадик, нафрат каби (нохуш ҳиссиёт туғдирадиган) пеёратив эмотив лексик бирликларнинг семантик кўлами аниқлаш асосида уларнинг паремиологик матнлардаги функсионал иштироки такомиллаштирилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Инсон руҳиятини ифодаловчи лексиканинг функсионал-семантик ва лингвомаданий хусусиятларини ўрганиш натижасидаги хулосалар асосида:
 руҳий-эмоционал лексик бирликларнинг миллий тафаккур ва маданият билан боғлиқлиги лингвомаданий тадқиқотларнинг янги қиррасини очиши, эмотив лексика халқ онгида шаклланган қадрият, ҳиссиёт ва ахлоқий меъёрларнинг тил шаклларига айланганлиги, миллий менталитет билан узвий боғлиқлиги уларнинг ифода воситаси сифатида эмас, балки маданий семиосферанинг таркибий қисми сифатида қаралишига олиб келганлиги асосланган, бундай ёндашув орқали халқнинг руҳий олами ва ижтимоий хотирасини таҳлил қилишда тилнинг муҳим эпистемик восита сифатидаги ўрни исботланган таҳлиллардан Давлат илмий-техник дастурлари доирасида 2022-2024-йилларда амалга оширилган ИЛ-402104209 рақамли  “Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” мавзусидаги инновацион грант лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 17-апрелдаги 01/4-1463-сон маълумотномаси). Натижада турли тизимли тилларда руҳият феноменологиясининг лисоний воситалар орқали воқеланиши ёритилган материаллар дастурий воситанинг лингвистик таъминотини такомиллаштиришга хизмат қилган; 
инсон руҳиятини ифодаловчи эмотив лексиканинг функсионал-семантик ва лингвомаданий хусусиятлари гуманитар фанларда қабул қилинган тизимли усуллар асосида ҳамда  “инсон” (миллий шахс), “тил” (тафаккур) ва “маданият” (моддий ва маънавий)  тушунчаларининг ўзаро динамик муносабатлари нуқтайи назардан таҳлил қилинган ўринлардан Давлат илмий-техник дастурлари доирасида 2022-2024-йилларда амалга оширилган ИЛ-402104209 рақамли “Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” мавзусидаги инновацион грант лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 17-апрелдаги 01/4-1463-сон маълумотномаси). Натижада дастурий восита тил ва тафаккур, руҳият ва тафаккур алоқадорлигига оид материалларни тўлдиришга хизмат қилиган;
лингвокултурология ва когнитив тилшуносликнинг фанлараро таҳлили бугунги илмий жараёнларда муҳим босқич эканлиги, тилшунослик, психология, фалсафа ва семантикни бирлаштирган комплекс ёндашувга асосланиши, инсон тафаккурининг лисоний инъикосини фақат тил бирликлари орқали эмас, балки уларнинг маданий стереотип хусусияти, онгдаги тузилиши, контекстда ишлатилиши ва ижтимоий дискурсдаги функсионаллиги орқали ҳам англаш мумкинлиги, тилнинг антропосентрик парадигмаси ҳар бир лексик бирликда инсон тажрибаси, эмоционал ҳолат ва маданий кодлар уйғунлашган ҳолда намоён бўлиши исботланган натижалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2020-2023-йилларда бажарилган АМ–Ф3–201908172 рақамли “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 17-апрелдаги 01/4-1461-сон маълумотномаси). Натижада таълим корпуси инсон руҳияти феноменологиясини билим, тажриба ва идрок жараёнлари билан боғлиқ фалсафий йўналиш сифатида ёритувчи, шунингдек, тафаккур ҳамда воқеликнинг инсон тажрибаси асосида англанишини когнитив психология нуқтайи назаридан изоҳловчи илмий қарашлар билан бойитилган; 
руҳий-эмоционал лексик бирликларнинг лингвомаданий модели тил, маданият ва тафаккур, идентитет ва эмоция, ижтимоий онг ва лисоний ифода ўртасидаги мураккаб боғлиқликни кўрсатиб бериши, ушбу модел инсон тажрибасининг тилда қандай ифодалангани, ҳиссий образлар қандай шакллангани ва уларнинг маданий онгда қандай мустаҳкамлангани каби масалаларни тизимли таҳлил қилишга имкон яратиши, тилшуносликдаги бу ёндашув нафақат назарий, балки амалий жиҳатдан ҳам долзарблиги, психолингвистика, маданиятлараро коммуникация ва ижтимоий семантика соҳаларида янги илмий йўналишларга асос бўлиб хизмат қилиши ҳақидаги илмий хулосалардан; лисоний шахс тушунчаси антропосентризм парадигмаси доирасида инсон тилда ва тил инсонда дихотомияси сифатида ўрганилган, лисоний шахс нутқида инсон руҳиятини акс эттиришнинг миллий ўзига хослиги ва фарқлари турли миллатлар, маданиятлар орасидаги дунёқараш, тафаккур, қўлланадиган лексик бирликларнинг хилма-хиллигига асосланиши ёритиб берилган материаллардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2021-2023-йилларда бажарилган ПЗ–2020042022 рақамли “Туркий тилларнинг лингводидактик электрон платформасини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 17-апрелдаги 01/4-1460-сон маълумотномаси). Натижада электрон платформанинг маълумотлар базаси руҳият феноменологиясининг миллий-маданий хусусиятларига оид маълумотлар билан бойитилган;
замонавий тилшуносликда инсон руҳий ҳолатининг тил орқали ифодаланиши кенг кўламли фанлараро тадқиқотлар марказида тургани, жумладан, когнитив ёндашувнинг психологик, семантик ва маданий тафаккур билан узвий интеграцияси тилнинг инсон тафаккуридаги ички кечинмаларни қандай кодлаши ва ифодалаш механизмларини чуқурроқ англаш имконини бериши аниқланиб, инсон руҳиятига оид лексик бирликлар нафақат семантик структура сифатида, балки когнитив модел, яъни руҳий жараёнларнинг тилдаги инъикоси сифатида баҳоланган таҳлиллардан; инсон руҳиятини ифодаловчи умид, шафқат, қувонч, бахт, мамнуният, ва севги каби ижобий ҳис-туйғуларни англатувчи мелиоратив ва қўрқув, ғазаб, нафрат каби инсонда нохушлик уйғотадиган салбий ҳолатни ифодалайдиган пеёратив эмотив бирликларнинг семантик кўлами аниқланган ҳамда паремиологик матнлар контекстидаги иштироки кўрсатиб берилган хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2019-2022-йилларда бажарилган А-ОТ-2019-10 рақамли “Ўзбек тилида нейминг: меъёрий-ҳуқуқий асосларини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳада фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 17-апрелдаги 01/4-1462-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа материаллари  тил, борлиқ ва тафаккур ўртасидаги муносабатларни ифодалаш ва талқин қилишга қаратилган фалсафий қарашлар, борлиқ ва онг ўртасидаги муносабатнинг диққат марказида инсон турувчи антропоцентрик парадигма доирасида ўрганилишига оид  таҳлиллар билан бойитилган.