Аҳмадов Хуршид Санъатовичнинг 
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбекистонда ёзув ўзгаришлари тарихи (1917-1941 йй)”, 07.00.01 – Ўзбекистон тарихи ихтисослигида
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.2.PhD/Tar1386
Илмий раҳбар: Рашидов Ойбек Расулович, тарих фанлари доктори, профессор.  
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Бухоро давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Tar.08.01 рақамли Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Ҳайитов Шодмон Ахмадович - тарих фанлари доктори, профессор; Азимов Иномжон Мамасодиқович - филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат педагогика институти
Диссертация йўналиши: назарий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади 1917–1941-йилларда Ўзбекистонда амалга оширилган ёзув ўзгаришларининг мазмуни ва моҳиятини, уларнинг тарихий, сиёсий ҳамда маданий жараёнлар билан боғлиқлигини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
1917–1941-йиллардаги ёзув ва имло ислоҳотлари уч босқичли тизим (араб имлосини ислоҳ қилиш → лотинлаштириш → кириллаштиришга ўтиш)да амалга оширилгани, қолаверса, бу сиёсат фақат техник имло ўзгариши эмас, балки сиёсий, мафкуравий ва маданий трансформация жараёни бўлиб, у жамиятнинг тарихий хотираси, зиёлилар позицияси ва давлат бошқаруви ўртасидаги мураккаб ўзаро таъсир натижаси эканлиги далилланди;
Маҳаллий зиёлиларнинг имло ва ёзув ислоҳотларига бўлган муносабати бир хил бўлмаганлигини инобатга олиб уларни шартли равишда уч асосий гуруҳга ажратиш мумкин: ислоҳотчи-модернистлар (Фитрат, Элбек ва бошқалар), анъанавий (традиционал) қараш тарафдорлари ҳамда муроса ёки ўртача позицияда турган зиёлиларга ажратилиб, маҳаллий раҳбар ва зиёлиларнинг имловий ўзгаришларга муносабати икки босқичли эволюцион модел: 1) анъанавий араб ёзувини сақлаш ва ислоҳ қилиш босқичи; 2) модернизация ва сиёсий босим шароитидаги лотин ҳамда кирилл имлосига муносабат босқичи кўринишида бўлганлиги аниқланди; 
“Чиғатой гурунги” уюшмасининг ўзбек адабий тили ва миллий имло тизимини шакллантиришдаги институционал роли илк бор тизимли равишда ёритилиб, Фитрат, Элбек ҳамда Ашурали Зоҳирий каби зиёлиларнинг “Чиғатой имлоси” ва “Мусшрифт” масалаларига оид илмий қарашлари тарихий-манбашунослик асосида таҳлил қилиниши натижасида араб ёзувидан лотин ва кейинчалик кирилл ёзувига ўтиш жараёни авлодлараро маданий узилиш, имло саводхонлигининг пасайиши, эски ёзма меросни ўзлаштириш имкониятининг чекланиши ҳамда жамиятда маънавий мураккаблик ва тарихий хотира узилишларининг кучайишига олиб келгани исботланди;
ХХ аср бошларидаги даврий матбуот, хусусан, “Қизил Ўзбекистон”, “Туркистон”, “Иштирокиюн” ва “Аланга” каби нашрлар фаолияти таҳлили асосида матбуот нафақат ахборот тарқатиш воситаси, балки ёзув ислоҳотларини оммавий легитимлаштириш, янги тил сиёсатини мафкуравий жиҳатдан тарғиб қилиш ҳамда жамият ижтимоий онгини шакллантиришга хизмат қилган муҳим сиёсий-коммуникатив бошқарув механизми эканлиги асослаб берилди.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбекистонда ёзув ўзгаришлари тарихи (1917–1941-йиллар) таҳлил қилиш натижасида қууидагилар амалиуотга жориу қилинди:
1917–1941-йиллардаги ёзув ва имло ислоҳотлари уч босқичли тизим (араб имлосини ислоҳ қилиш → лотинлаштириш → кириллаштиришга ўтиш)да амалга оширилгани, қолаверса, бу сиёсат фақат техник имло ўзгариши эмас, балки сиёсий, мафкуравий ва маданий трансформация жараёни бўлиб, у жамиятнинг тарихий хотираси, зиёлилар позицияси ва давлат бошқаруви ўртасидаги мураккаб ўзаро таъсир натижаси эканлиги тўғрсидаги маълумотлардан Бухоро давлат музей-қўриқхонаси фондида сақланаётган ёзма манбаларни катологлаштиришда ва улар ҳақида маълумотлар тайёрлашда кенг фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлигининг 2025-йил 11-ноябрдаги 04-05/4482-сонли маълумотномаси). Бу эса, музейнинг илмий-маърифий фаолиятини янада самарали йўлга қўйишга хизмат қилади.
Маҳаллий зиёлиларнинг имло ва ёзув ислоҳотларига бўлган муносабати бир хил бўлмаганлигини инобатга олиб уларни шартли равишда уч асосий гуруҳга ажратиш мумкин: ислоҳотчи-модернистлар (Фитрат, Элбек ва бошқалар), анъанавий (традиционал) қараш тарафдорлари ҳамда муроса ёки ўртача позицияда турган зиёлиларга ажратилиб, маҳаллий раҳбар ва зиёлиларнинг имловий ўзгаришларга муносабати икки босқичли эволюцион модел: 1) анъанавий араб ёзувини сақлаш ва ислоҳ қилиш босқичи; 2) модернизация ва сиёсий босим шароитидаги лотин ҳамда кирилл имлосига муносабат босқичи бўлганлигига оид маълумотлар “Ўзбекистон” телерадиоканалининг “Таълим ва тараққиёт” эшиттиришлари ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон телерадиоканали” давлат муассасасининг 2025-йил 13-мартдаги 26-36-961-сонли маълумотномаси). Бундаги натижалар телетомошабинларга Совет бошқаруви даврида миллий истиқлолимиз йўлида курашган давлат арбоблари, миллий зиёлиларимизнинг машаққатли ҳаёт йўлини англашда ёрдам берди.
ХХ аср бошларидаги даврий матбуот, хусусан, “Қизил Ўзбекистон”, “Туркистон”, “Иштирокиюн” ва “Аланга” каби нашрлар фаолияти таҳлили асосида матбуот нафақат ахборот тарқатиш воситаси, балки ёзув ислоҳотларини оммавий легитимлаштириш, янги тил сиёсатини мафкуравий жиҳатдан тарғиб қилиш ҳамда жамият ижтимоий онгини шакллантиришга хизмат қилган муҳим сиёсий-коммуникатив бошқарув механизми эканлиги борасидаги маълумотлардан “Ўзбекистон” телерадиоканалининг  “Миллат ва маънавият” кўрсатуви ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон телерадиоканали” давлат муассасасининг 2025-йил 13-мартдаги 26-36-961-сонли маълумотномаси). Бундаги натижалар телетомошабинларда ёзув ва имло ўзгариши жараёнида даврий матбуотнинг роли ҳақида дунёқарашларини бойишига хизмат қилди.
“Чиғатой гурунги” уюшмасининг ўзбек адабий тили ва миллий имло тизимини шакллантиришдаги институционал роли илк бор тизимли равишда ёритилиб, Фитрат, Элбек ҳамда Ашурали Зоҳирий каби зиёлиларнинг “Чиғатой имлоси” ва “Мусшрифт” масалаларига оид илмий қарашлари тарихий-манбашунослик асосида таҳлил қилиниши натижасида араб ёзувидан лотин ва кейинчалик кирилл ёзувига ўтиш жараёни авлодлараро маданий узилиш, имло саводхонлигининг пасайиши, эски ёзма меросни ўзлаштириш имкониятининг чекланиши ҳамда жамиятда маънавий мураккаблик ва тарихий хотира узилишларининг кучайишига олиб келгани тўғрисидаги маълумотлардан Мир Араб олий мадрасаси ўқитилаётган “Палеография, кодикология ва эпиграфика” фанининг ўқув дастурларини такомиллаштиришда кенг фойдаланилган (Мир Араб олий мадрасасининг 2025-йил 10-июндаги 48-сонли маълумотномаси). Бу натижалар диний таълим муассасаси талабаларига мазкур даврда содир бўлган имловий ўзгаришлар тарихини ўргатиш билан биргаликда, шу даврдаги ҳар турли имлоларни ўргатади.