Сайдуллаев Шахзод Шерзодовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Давлат иштирокидаги йирик корхоналарни IPO орқали хусусийлаштириш методологиясини такомиллаштириш», 08.00.07 - «Молия, пул муомаласи ва кредит» (иқтисодиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.3.DSc/Iqt762
Илмий маслаҳатчи: Каримов Нарбой Ғаниевич, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат иқтисодиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат иқтисодиёт университети, DSc.03/2025.27.12.I.23.01.
Расмий оппонентлар: Худойкулов Хуршид Хуррамович, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор;
Валиев Бобур Батирович, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор;
Элмуродов Шохжахон Ғайратович, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Бизнес ва тадбиркорлик олий мактаби.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади қимматли қоғозлар бозорида давлат улушини IPO механизмлари асосида хусусийлаштиришнинг методологик асосларини такомиллаштиришга қаратилган таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
компаниялар IPO га тайёрлик даражасини комплекс баҳолаш мақсадида молиявий, институционал, ташкилий-ҳуқуқий ва бозор блокларидан ташкил топган “Компаниянинг IPOга тайёрлик даражасини баҳолашнинг комплекс методикаси” ишлаб чиқилган;
давлат улуши мавжуд компаниянинг оммавий компанияга айланиш харажатларини аниқлашда амалдаги бевосита харажатлар тизимидан IPO механизми орқали капитал жалб қилишнинг билвосита харажатлар (паст баҳоланиш) усулидан фойдаланиш самарадорлиги асосланган;
IPOга тайёргарлик жараёнида компания шаффофлигини баҳолаш мақсадида маҳаллий бозор шароитига мослаштирилган кўп компонентли “Corporate Transparency Index” баҳолаш усулидан фойдаланиш асосида компания IPOсини муваффақиятли ташкил этиш прогнози ишлаб чиқилган;
хорижий инвесторлар ва маҳаллий фонд бозори иштирокчилари институционал ишончлилигини ошириш мақсадида қимматли қоғозларни хорижий инвесторлар номидан сотиб олиш ва сақлаш имконини берувчи кастодиан банклар институтини жорий этиш тавсия этилган;
IPO доирасида компания акцияларига нисбатан ортиқча талабни қондириш мақсадида давлат улуши мавжуд бўлган ТОП-10 стратегик ва доминант компанияларни IPO орқали хусусийлаштиришда “Greenshoe” опционидан фойдаланиш таклифи илмий асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Давлат улуши мавжуд компанияларни IPO орқали хусусийлаштиришнинг методологик асосларини такомиллаштириш бўйича ишлаб чиқилган илмий таклифлар асосида:
компаниялар IPOга тайёрлик даражасини комплекс баҳолаш мақсадида молиявий, институционал, ташкилий-ҳуқуқий ва бозор блокларидан ташкил топган “Компаниянинг IPOга тайёрлик даражасини баҳолашнинг комплекс методикаси”дан фойдаланиш таклифи Ўзсаноатқурилишбанк АТБни IPOга тайёрлашнинг йўл харитасини ишлаб чиқиш жараёнига жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлигининг 2026-йил 7-апрелдаги 03/28-17/1441-сон маълумотномаси, Ўзбекистон саноат-қурилиш банки АТБнинг 2026-йил 4-февралдаги №07-3/3243-сон маълумотномаси). Натижада компания методология доирасида таклиф этилган IPORI индекси бўйича баҳоланиб,
0.705 баллик прогноз кўрсаткич билан “IPO ўтказиш учун шартли тайёр” деган хулосага келинган ҳамда компаниядаги давлат улушини IPOга чиқариш учун қўшимча тайёргарлик кўриш мақсадида “Gap Analysis” таҳлили асосида
4 та заиф жиҳат аниқланиб, уларни яхшилаш бўйича чора-тадбирлар ишлаб чиқилган;
давлат улуши мавжуд компаниянинг оммавий компанияга айланиш харажатларини аниқлашда амалдаги бевосита харажатлар тизимидан IPO механизми орқали капитал жалб қилишнинг билвосита харажатлар (паст баҳоланиш) усулидан фойдаланиш таклифи Ўзсаноатқурилишбанк АТБни IPOга тайёрлашнинг йўл харитасини ишлаб чиқиш жараёнига жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлигининг 2026-йил 7-апрелдаги 03/28-17/1441-сон маълумотномаси, Ўзбекистон саноат-қурилиш банки АТБнинг 2026-йил 4-февралдаги №07-3/3243-сон маълумотномаси). Натижада IPO билан боғлиқ андеррайтинг хизматлари, ҳуқуқий ва бухгалтерия аудитлари (due diligence), листинг тўловлари, Роадшоу тадбирлари, шунингдек, Пост-IPO давридаги ликвидликни сақлаш ва мониторинг фаолиятлари харажатларининг тахминий қиймати таҳлил қилиниб, бой берилган фойданинг эҳтимолий миқдорига қўшиш ва IPOдан кейинги биринчи кунда акция нархининг халқаро мақбул меъёрга – 10-15% оралиғига тушириш прогноз қилинган;
IPOга тайёргарлик жараёнида компания шаффофлигини баҳолаш мақсадида маҳаллий бозор шароитига мослаштирилган кўп компонентли “Corporate Transparency Index” баҳолаш усулидан фойдаланиш таклифи Ўзсаноатқурилишбанк АТБни IPOга тайёрлашнинг йўл харитасини ишлаб чиқиш жараёнига жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлигининг 2026-йил 7-апрелдаги 03/28-17/1441-сон маълумотномаси, Ўзбекистон саноат-қурилиш банки АТБ нинг 2026-йил
4-февралдаги № 07-3/3243-сон маълумотномаси). Баҳолаш натижаларига кўра, компания 77 фоизлик шаффофлик даражаси билан “етарлича шаффоф” тоифага киритилган ва ушбу кўрсаткични 85 фоиз ва ундан юқори кўрсаткич билан “мутлақ шаффоф” тоифасига етказиш ҳамда IPOни муваффақиятли бўлишини таъминлаш мақсадида “Фаолият шаффофлигини ошириш чора-тадбирлари” ишлаб чиқилган;
хорижий инвесторлар ва маҳаллий фонд бозори иштирокчилари институционал ишончлилигини ошириш мақсадида қимматли қоғозларни хорижий инвесторлар номидан сотиб олиш ва сақлаш имконини берувчи кастодиан банклар институтини жорий этиш таклифи Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 18-декабрдаги “Капитал бозорида инвестиция муҳитини яхшилашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги 254-сонли Фармонида кастодиан банклар фаолиятини тартибга солувчи норма сифатида ўз аксини топган (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Сенатининг Бюджет ва иқтисодий масалалар қўмитасининг 2026-йил 17-февралдаги 05/1643-сонли маълумотномаси). Мазкур таклифни қонунчиликка киритиш ва амалиётда жорий этиш натижасида IPO жараёнида хорижий инвесторлар учун бозорга кириш билан боғлиқ ҳужжатлаштириш ва ҳисоб-китоб жараёнлари соддалаштирилиб, депозитарий инфратузилмасига бўлган ишончни ошириш ҳамда IPO доирасида жалб қилинадиган хорижий капитал ҳажмини ўрта муддатда оширишга хизмат қилувчи институционал механизм сифатида белгиланган;
IPO доирасида компания акцияларига нисбатан ортиқча талабни қондириш мақсадида давлат улуши мавжуд бўлган ТОП-10 стратегик ва доминант компанияларни IPO орқали хусусийлаштиришда “Greenshoe” опционидан фойдаланиш таклифи Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги томонидан амалиётга жорий этиш учун қабул қилинган (Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлигининг 2026-йил 7-апрелдаги 03/28-17/1441-сон маълумотномаси, Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлигининг 2026-йил 20-февралдаги 03/04-1684-сон маълумотномаси). “Greenshoe” опциони мамлакатимиз IPOлари тарихида биринчи марта УзМИФ тажрибасида қўлланилган ҳамда лойиҳа андеррайтери “Jefferies International Limited” компанияси IPO доирасида эълон қилинган жами акциялар сонига нисбатан қўшимча 15 фоиз ёки 3,51 миллион ГДТ ни сотиш ҳуқуқидан фойдаланган. Натижада Greenshoe опционини қўллаш орқали компания IPOси доирасида жалб қилинган маблағлар 691,5 миллион АҚШ долларига етган.
