Саидкулов Нуриддин Акрамкуловичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Жамият ижтимоий-сиёсий ва маънавий барқарорлигини таъминлашда инсон капиталини ривожлантириш тенденциялари” 09.00.09 – “Маънавий жараёнлар ва технологиялар”
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.2.DSc/Fal188
Илмий раҳбар: Журакулов Фуркат Норйигитович, сиёсий фанлар доктори (DSc), профессор
Диссертация бажарилган муассаса номи: Гулистон давлат педагогика институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Республика Маънавият ва маърифат маркази ҳузуридаги Ижтимоий-маънавий тадқиқотлар институти, DSc.21/2025.27.12.F.01.01
Расмий оппонентлар: Саиткасимов Акбар Исаханович – фалсафа фанлари доктори, профессор; Тўраев Шавкат Нишонович – фалсафа фанлари доктори, профессор; Абилов Ўрол Муродович – фалсафа фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Низомий номидаги Ўзбекистон миллий педагогика университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади:
Жамият ижтимоий-сиёсий ва маънавий барқарорлигини таъминлаш жараёнида инсон капиталини ривожлантириш тенденцияларини илмий жиҳатдан тадқиқ этиш ҳамда илмий-назарий хулосалар, таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
инсон капитали жамият барқарорлигини таъминлашнинг муҳим омили, тараққиёт тенденцияларининг ажралмас атрибути сифатида тадқиқ этиш эҳтиёжи мавжудлиги, барқарорлик ва инсон капитали ўртасидаги алоқадорликнинг концептуал моҳияти ҳамда миллий ва умуминсоний хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда инсон капиталини ривожлантиришнинг “шахс-жамият-давлат-дунё” модерн форматини йўлга қўйиш муҳим омил эканлиги асосланган;
инсон капиталининг илмий истилоҳи, уни ривожлантиришнинг устувор йўналишлари (таълим ва кадрлар малакасини ошириш, соғлиқни сақлаш, ижтимоий хавфсизлик ва ижтимоий ҳимоя, иқтисодий барқарорлик ва фаровонлик, маданий ва ахлоқий қадриятлар), барқарор тараққиёт стратегияларини белгилашдаги ўлчов индикаторлари (таълим даражаси, сифатли тиббий ёрдам, ижтимоий хизматлар, ижтимоий қадриятлар), инсоннинг интеллекти ва ижодий тафаккурини стратегик мақсадлар сари сафарбар этиш имконияти, инсон капиталини жамият тараққиётининг детерминантига айлантириш, трансформация жараёнларининг таълим ва тарбия билан интеграцияси, ёшларнинг дунёқараши ва ижтимоий-сиёсий жараёнларни англаш даражасининг ислоҳотлар самарадорлиги билан диалектик пропорционаллиги илмий асосланган;
жамият тараққиётида инновацияларнинг инқилобий ўзгаришларга сабаб бўлиши, Янги Ўзбекистонда ижтимоий давлат тамойили ҳамда инновацион ислоҳотлар асосида инсон капиталини ривожлантиришнинг объектив шарт-шароитлари (давлатчиликнинг конституциявий асослари, ижтимоий-сиёсий ислоҳотлар, сиёсий жараёнлар, тарғибот ва ташвиқот ишлари, таълим тизими, тиббиёт соҳаси, ҳудудий жойлашув, урбанизация, ижтимоий-сиёсий институтлар, ижтимоий ҳимоя тизими) ва субъектив омиллари (шахснинг билим ва тафаккури, сиёсий фаоллиги, ижтимоий муносабатларга кириша олиши, дахлдорлик туйғуси, ахборотларга эгалик, хорижий тилларни билиш даражаси, ўзини намоён қилиши, соғлом турмуш тарзи) инсон салоҳиятини рўёбга чиқаришнинг ўзига хос хусусиятлари эканлиги далилланган;
Ўзбекистоннинг географик ўрни, давлатнинг “денгизга чиқиш имконияти йўқ” мақомидан “қуруқлик орқали денгизга боғланган” давлат мақомига ўтиш муаммоларининг тўлиқ ҳал этилмаганлиги, жаҳон иқтисодиёти интеграциясига қўшилишига салбий таъсир кўрсатадиган омиллар (транспорт-коммуникация соҳасидаги муаммоларнинг мавжудлиги, молиявий, техник ва географик тўсиқлар) асосий урғунинг инсон капиталини ривожлантиришга йўналтирилиши, мамлакатдаги мавжуд имкониятларни сафарбар этиш кераклиги ҳамда инсон капиталини ривожлантириш қонуниятлари ижтимоий-сиёсий, маънавий ва иқтисодий масалаларини ҳал этиш йўли эканлиги илмий асосланган;
жамият барқарорлигини таъминлашда инсон капиталини ривожлантириш муаммоларини манзилли, самарали ва истиқболли ҳал этиш борасида комплекс илмий прогнозлар берувчи “ақл марказлари” фаолиятини йўлга қўйиш орқали инсон капиталининг сифати ва самарадорлигини ошириш, уни бошқариш мониторингини юритиш, юқори малакали мутахассисларни қайта тайёрлаш ва малака ошириш дастурларини ишлаб чиқиш, экспертизадан ўтказиш ва услубий кўмаклашиб бориш билан глобал ва регионал миқёсдаги ижтимоий-сиёсий ва маънавий қадриятларнинг мустаҳкамланишига хизмат қилиши илмий исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тадқиқотнинг натижалари, ундаги илмий хулоса ва таклифларнинг амалиётга жорий этилаётгани бўйича қуйидаги тасдиқловчи ҳужжатлар тақдим этилган:
инсон капитали жамият барқарорлигини таъминлашнинг муҳим омили, тараққиёт тенденцияларининг ажралмас атрибути сифатида тадқиқ этиш эҳтиёжи мавжудлиги, барқарорлик ва инсон капитали ўртасидаги алоқадорликнинг концептуал моҳияти ҳамда миллий ва умуминсоний хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда инсон капиталини ривожлантиришнинг “шахс-жамият-давлат-дунё” модерн форматини йўлга қўйиш муҳим омил эканлиги асосланганлигига оид таклиф-тавсияларидан Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси тизимидаги Сирдарё вилояти телерадиокомпанияси “Диёр янгиликлари” информацион теледастурининг 2023 йил 5 декабр ва
11 декабрда эфирга узатилган сонларида интервью, 2024 йил 10 майда эфирга узатилган “Олтин халқа” кўрсатувида ҳамда бошқа кўрсатув ва дастурларида ижодий фойдаланилган. (Ўзбекистон миллий телерадиокомпаниясининг
2024 йил 25 ноябрдаги 04-16-1532-сон маълумотномаси). Натижада, мазкур интервюлар бугунги шиддатли замонда барқарорликни таъминлаш энг муҳим масала эканлиги, бу борада инсон капиталини ривожлантиришда миллий ва умуминсоний хусусиятларни ҳисобга олиш кераклигини кенг жамоатчиликка етказишга хизмат қилган;
инсон капиталининг илмий истилоҳи, уни ривожлантиришнинг устувор йўналишлари (таълим ва кадрлар малакасини ошириш, соғлиқни сақлаш, ижтимоий хавфсизлик ва ижтимоий ҳимоя, иқтисодий барқарорлик ва фаровонлик, маданий ва ахлоқий қадриятлар), барқарор тараққиёт стратегияларини белгилашдаги ўлчов индикаторлари (таълим даражаси, сифатли тиббий ёрдам, ижтимоий хизматлар, ижтимоий қадриятлар), инсоннинг интеллекти ва ижодий тафаккурини стратегик мақсадлар сари сафарбар этиш имконияти, инсон капиталини жамият тараққиётининг детерминантига айлантириш, трансформация жараёнларининг таълим ва тарбия билан интеграцияси, ёшларнинг дунёқараши ва ижтимоий-сиёсий жараёнларни англаш даражасининг ислоҳотлар самарадорлиги билан диалектик пропорционаллиги илмий асосланганлигига оид илмий-амалий таклиф ва тавсияларидан Ўзбекистон Ёшлар иттифоқининг 2023-2024 йилларда мўлжалланган чора-тадбирлар дастурининг I йўналишида белгиланган “ёшларни ватанпарварлик, миллий қадриятлар ва юксак маънавият руҳида тарбиялаш, уларни ғоявий-мафкуравий таҳдидлардан ҳимоя қилиш ҳамда ижтимоий-сиёсий фаоллигини оширишга қаратилган” банди доирасидаги тарғибот ишларида фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Ёшлар иттифоқи Марказий Кенгашининг 2024 йил 19 декабрдаги 04-13/1182-сон далолатномаси). Натижада, диссертацияда илгари сурилган таклиф ва тавсиялар ёшлар тафаккурида соғлом сиёсий билимларини ҳосил қилишга, соғлом сиёсий маданиятга риоя қилиш, маънавий ва жисмоний соғлом авлодни тарбиялашга, ёшларни ватанпарварлик руҳида тарбиялашга ҳамда ёшларда рўй бераётган воқеаларга дахлдорлик ҳиссини шакллантиришга доир фаолият самарадорлигини оширишга хизмат қилган;
жамият тараққиётида инновацияларнинг инқилобий ўзгаришларга сабаб бўлиши, Янги Ўзбекистонда ижтимоий давлат тамойили ҳамда инновацион ислоҳотлар асосида инсон капиталини ривожлантиришнинг объектив шарт-шароитлари (давлатчиликнинг конституциявий асослари, ижтимоий-сиёсий ислоҳотлар, сиёсий жараёнлар, тарғибот ва ташвиқот ишлари, таълим тизими, тиббиёт соҳаси, ҳудудий жойлашув, урбанизация, ижтимоий-сиёсий институтлар, ижтимоий ҳимоя тизими) ва субъектив омиллари (шахснинг билим ва тафаккури, сиёсий фаоллиги, ижтимоий муносабатларга кириша олиши, дахлдорлик туйғуси, ахборотларга эгалик, хорижий тилларни билиш даражаси, ўзини намоён қилиши, соғлом турмуш тарзи) инсон салоҳиятини рўёбга чиқаришнинг ўзига хос хусусиятлари эканлиги далилланганлигига оид таклиф ва тавсияларидан Ўзбекистон Либерал демократик партиясининг
2024 йилги Сайловолди дастурининг II. “Сифатли таълим, тиббиёт ва кучли ижтимоий ҳимояни таъминлаймиз” йўналишида белгиланган 17 банд – “Олий таълим муассасаларида илмий тадқиқотлар натижадорлигини ошириш ва илмий салоҳиятни 70 фоизга етказиш” вазифасини амалга оширишда фойдаланилган. (Ўзбекистон Либерал демократик партияси Марказий Кенгашининг 2025 йил 16 январдаги 01-27/21-сон далолатномаси). Натижада, тадқиқот материаллари мавжуд ва эҳтимолий муаммоларни ҳал этиш, стратегик қарорлар қабул қилиш жараёнида ёшлар иштирокини янада ошириш ҳамда мамлакатнинг ижтимоий-иқтисодий тараққиётида инсон капиталининг ўрни ва уни ривожлантиришга доир дастурларни ишлаб чиқишга хизмат қилган;
Ўзбекистоннинг географик ўрни, давлатнинг “денгизга чиқиш имконияти йўқ” мақомидан “қуруқлик орқали денгизга боғланган” давлат мақомига ўтиш муаммоларининг тўлиқ ҳал этилмаганлиги, жаҳон иқтисодиёти интеграциясига қўшилишига салбий таъсир кўрсатадиган омиллар (транспорт-коммуникация соҳасидаги муаммоларнинг мавжудлиги, молиявий, техник ва географик тўсиқлар) асосий урғуни инсон капиталини ривожлантиришга йўналтирилиши, мамлакатдаги мавжуд имкониятларни сафарбар этиш кераклиги ҳамда инсон капиталини ривожлантириш қонуниятлари ижтимоий-сиёсий, маънавий ва иқтисодий масалаларини ҳал этиш йўли эканлиги илмий асосланганлигига оид илмий-амалий таклиф ва тавсиялардан Республика Маънавият ва маърифат марказининг тарғибот фаолиятида фойдаланилган. Жумладан, Республика Маънавият ва маърифат марказининг 2024 йил учун чора-тадбирлар дастурининг III йўналишида белгиланган “Миллий ғоя тарғиботини кучайтириш, жамиятда соғлом мафкура, янги маънавий макон, маърифатли жамиятни барпо этишга қаратилган” 18 банди “Ғоявий-мафкуравий таҳдидларнинг таъсирини тадқиқ қилиш, замонавий рақамли тарғибот технологияларини қўллаш борасида ривожланган мамлакатлар тажрибасини ўрганиш учун илмий жамоаларни хорижга юбориш юзасидан таклифлар тайёрлаш” мавзусидаги лойиҳани амалга оширишда ҳамда тарғибот ишларини ташкил этиш ва ўтказишда диссертация материалларидан фойдаланилган. (Республика Маънавият ва маърифат маркази ҳузуридаги Ижтимоий-маънавий тадқиқотлар институтининг 2024 йил 12 декабрдаги 10/205-сон далолатномаси). Натижада, диссертацияда илгари сурилган таклифлар, тавсия ва илмий хулосалар жамият ижтимоий-сиёсий ва маънавий барқарорлигини таъминлашда инсон капиталини ривожлантириш тенденцияларини илмий таҳлил этишга хизмат қилган;
жамият барқарорлигини таъминлашда инсон капиталини ривожлантириш муаммоларини манзилли, самарали ва истиқболли ҳал этиш борасида комплекс илмий прогнозлар берувчи “ақл марказлари” фаолиятини йўлга қўйиш орқали инсон капиталининг сифати ва самарадорлигини ошириш, уни бошқариш мониторингини юритиш, юқори малакали мутахассисларни қайта тайёрлаш ва малака ошириш дастурларини ишлаб чиқиш, экспертизадан ўтказиш ва услубий кўмаклашиб бориш билан глобал ва регионал миқёсдаги ижтимоий-сиёсий ва маънавий қадриятларнинг мустаҳкамланишига хизмат қилиши илмий исботланганлигига оид илмий таклиф ва тавсияларидан Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот марказининг 2023-2024 йилларга мўлжалланган иш режасида белгиланган “ёшларни миллий ва диний қадриятлар руҳида тарбиялаш ҳамда жамиятда соғлом мафкуравий муҳитни қарор топтириш”га қаратилган тарғибот ва ташвиқот фаолиятларида ижодий фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот марказининг 2024 йил 4 декабрдаги 02/534-сон далолатномаси). Натижада, тадқиқот натижалари тарихий-маънавий меросни тадқиқ этиш борасида юртимизда олиб борилаётган илмий-тадқиқот ишларини илмий-назарий, услубий томондан бойитишга кўмак бериши Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот маркази томонидан маънавий-маърифий, маданий тадбирларни ўтказишга ҳамда тарғибот жараёнларини самарали ташкил этишга хизмат қилган.
