Йўлдашева Назокат Николаевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даражалар бериладиган фан тармоғи): “Ароматик карбоксилат ва гетероциклик лигандлар асосида Cу(ИИ), Cо(ИИ), Ни(ИИ) ва Зн(ИИ) комплекс бирикмаларининг синтези, тузилиши ва биологик”, 02.00.01 - Ноорганик кимё (кимё фанлар).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.2.PhD/К912.
Илмий раҳбар: Ибрагимов Азиз Бахтиярович, кимё фанлар доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассасалар номи: Хоразм Маъмун академияси.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Термиз давлат университети, DSc.03/2025.27.12.К/Т.12.05.
Расмий оппонентлар: Рахмонова Дилноза Саламовна, кимё фанлари доктори, доцент; Назаров Юсуф Эшқобилович, кимё фанлари фалсафа доктори (PhD).
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ароматик карбоксилат ва гетеротциклик лигандлар асосида мис(ИИ), кобалт(ИИ), никел(ИИ) ва рух(ИИ) комплекс бирикмаларининг синтези, тузилиши ва биологик хусусиятларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ароматик карбоксилат ва гетероциклик лигандларнинг Cу(ИИ), Cо(ИИ), Ни(ИИ) ва Зн(ИИ) ионлари билан 5 та комплекс бирикмалари синтез қилинган ва уларнинг кристаллографик маълумотлари асосида Кембриж кристаллографик (ККМБ) маълумотлар базасининг №2344454, №2561124, №2561129, №2561134, №2343287 рақамли депозитлари олинган;
[Cу2(C7Ҳ5О3)4](C6Ҳ10Н2О2)(Ҳ2О)2; [Cу(C7Ҳ5О3)2(C6Ҳ6Н2О)2]; [Зн(C6Ҳ6НС)2(ДМФА)2(Ҳ2О)2] [Cо(C6Ҳ7Н3О)(Ҳ2О)3]н·СО₄·Ҳ₂О; [Зн(C6Ҳ7Н3О)(Ҳ2О)3]н·СО₄·Ҳ₂О; [Cд(C6Ҳ6Н3О)(НО3)2]н; [Ни(C7Ҳ4О4)2](Ҳ2О)2] таркибли координацион бирикмаларнинг тузилиши рентген тузилиш таҳлили ёрдамида марказий металл атомлари октаедрик координацион геометрияга эга эканлиги исботланган;
[Cу(C7Ҳ5О3)2(C6Ҳ6Н2О)2] комплексининг патоген бактерияларга қарши юқори биологик фаоллиги аниқланиб, унинг “ин силиcо” (молекуляр доcкинг) натижалари “ин виво” тажрибавий усуллар билан тасдиқланди. [Cу2(C7Ҳ5О3)4](C6Ҳ10Н2О2)(Ҳ2О)2; [Cу(C7Ҳ5О3)2(C6Ҳ6Н2О)2] комплексларининг Ҳиршфелд сиртлари таҳлили орқали О-Ҳ/Ҳ‧‧‧О ва Ҳ‧‧‧Ҳ ўзаро таъсирларнинг устун ҳиссаси мавжудлиги аниқланган;
[Cу2(C7Ҳ5О3)4](C6Ҳ10Н2О2)(Ҳ2О)2-комплексининг квант-кимёвий хоссалари ўрганилиб, ҲОМО-ЛУМО энергия фарқи 1.53 эВ эканлиги, шунингдек лиганд учун дипол момент 6.64 Деб ай, комплекс учун эса 0 Дебайга тенглиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ароматик карбоксилат ва гетеротциклик лигандлар асосида Cу(ИИ), Cо(ИИ), Ни(ИИ) ва Зн(ИИ) комплекс бирикмаларининг синтези, тузилиши ва биологик ҳусусиятларини тадқиқ қилишдан олинган илмий натижалари асосида:
Cу(ИИ), Cо(ИИ), Ни(ИИ) ва Зн(ИИ) тузлари асосида синтез қилинган [Cу2(C7Ҳ5О3)4](C6Ҳ10Н2О2)(Ҳ2О)2; [Cу(C7Ҳ5О3)2(C6Ҳ6Н2О)2]; [Зн(C6Ҳ6НС)2(ДМФА)2(Ҳ2О)2] [Cо(C6Ҳ7Н3О)(Ҳ2О)3]н·СО₄·Ҳ₂О; [Зн(C6Ҳ7Н3О)(Ҳ2О)3]н·СО₄·Ҳ₂О; [Cд(C6Ҳ6Н3О)(НО3)2]н; [Ни(C7Ҳ4О4)2](Ҳ2О)2] комплекс бирикмаларнинг кристалл маълумотлари Кембридж кристаллографик маълумотлар базасига киритилган (ҳттпс://www.ccдc.cам.аc.ук/cонц/ретриевиҳг.ҳтмл Cамбридге Cрйсталлограпҳиc Дата Cентер: 2344454, 2561124, 2561129, 2561134, 2344454). Натижада базага киритилган маълумотлар ўхшаш аралаш лигандли комплекс бирикмаларни хоссаларини ўрганишда ушбу маълумотлардан фойдаланиш имконини берган;
синтез қилинган [Cу(C7Ҳ5О3)2(C6Ҳ6Н2О)2] комплекс бирикмаси “Шуртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармаси”нинг конструксия ва қурилмаларида коррозияни келтириб чиқарувчи микроорганизмларга қарши ингибитор сифатида қўлланилган (“Шуртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармаси”нинг 2026-йил 24-апрелдаги ПО/ЭД-2141-сонли маълумотномаси). Натижада заводнинг конструксия ва қурилмаларида коррозия жараёнининг секинлашиши ва узоқ вақт ишчи ҳолатда сақлаб туриш имконини берган.