Абдурахманова Чарос Қаҳрамоновнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Болаларда туғма катаракта офталмопатологик касалликлар билан бирга келганда эрта ташхислаш ва даволашни оптималлаштириш» 14.00.08 – Офтальмология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2022.1.PhD/Tib2428 
Илмий раҳбар: Бузруков Ботир Тулкунович, тиббиёт фанлари доктори, профессор. 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети 
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Республика ихтисослаштирилган кўз микрохирургия илмий-амалий тиббиёт маркази, DSc.06/2025.27.12.Тib.12.01 
Расмий оппонентлар: Юлдашева Нодира Махмуджановна, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Шустеров Юрий Аркадиевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор (Қозоғистон Республикаси)
Етакчи ташкилот: Андижон давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: туғма катаракта ва ёндош офталмопатологияси мавжуд болаларда кўриш аъзосининг клиник-функционал кўрсаткичлари ҳамда кўз ичи суюқлиги ва гавҳарнинг биокимёвий параметрларини комплекс таҳлил қилиш асосида хирургик тактикани дифференциаллаштирилган алгоритмини ишлаб чиқиш орқали диагностика ва хирургик даволаш самарадорлигини оширишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
туғма катаракта билан оғриган болаларда кўз ичи суюқлиги ва линзасининг липид таркибини микрофталм билан биргаликда миқдорий баҳолаш биринчи марта юқори самарали суюқлик хроматографияси усули ва масса спектрометрияси (ҲПЛC-МС) ёрдамида амалга оширилди, бу еса кўзнинг олдинги сегменти тузилмаларида сфинголипид метаболизми бузилишларининг хусусиятлари аниқланган;
туғма катарактанинг микрофталм билан қўшилишида кўз ичи суюқлиги ва гавҳарида сфингомиелин даражасининг касалликнинг изоляция қилинган шакли билан солиштирганда сезиларли даражада ошиши аниқланган (п<0,001), бу патологиянинг анатомик жиҳатдан мураккаб вариантларида янада аниқ метаболик бузилишлари исботланган;
кўз ичи суюқлигидаги сфингомиелин концентрацияси ва гавҳар орқа капсуласи фибрози даражаси ўртасида кучли коррелятсион боғлиқлик аниқланган (R² = 0,8645), бу ушбу кўрсаткични операциядан кейинги фиброз асоратлар хавфининг прогностик биокимёвий маркери сифатида қўллаш имконияти исботланган;
  туғма катаракта, микрофтальм ва ҳамкор ғилайлиги бор болаларни даволашнинг ишлаб чиқилган дифференциаллаштирилган алгоритми операция асоратларини камайтириши ҳамда барча беморларда клиник аҳамиятга эга бўлган девиациянинг тўлиқ бартараф этилишини (қолдиқ бурчак 5–10 призматик диоптрия) таъминлаши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Микрофтальм билан кечувчи туғма катарактали болаларни даволашнинг дифференциал ёндашуви  бўйича олинган натижалар асосида (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2025 йил 20 июндаги 20/24-сонли хулосаси):
биринчи илмий янгилик: микрофталм билан боғлиқ туғма катарактага чалинган болаларда кўз ичи суюқлиги ва гавхарининг липид таркибини миқдорий баҳолаш ҲПЛC-МС усули ёрдамида амалга оширилди. Ушбу усул бизга кўзнинг олдинги сегменти тузилмаларида сфинголипид метаболизми бузилишларининг янги биокимёвий хусусиятлари аниқланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур натижалар Республика клиник офталмология касалхонасининг 2024 йил 11 мартдаги 28Р - сонли ва Республика кўз микрохирургияси илмий-амалий маркази Самарқанд филиалининг 2024 йил 9 мартдаги 42-У - сонли буйруқлари билан клиник амалиётга жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: операциядан олдинги босқичда кўз ичи суюқлигидаги сфингомиелин даражасини аниқлаш, операциядан кейинги яллиғланиш фибротик реакциялари ривожланиш хавфи остида бўлган беморларни аниқлаш ва  профилактика терапиясини ўтказиш имконини берди, бу еса фибриноз асоратлар ва такрорий аралашувлар сонини камайтиради. Иқтисодий самарадорлиги: стационарда ётиш вақтини икки кунга қисқартириш ва қиммат яллиғланишга қарши терапияга еҳтиёжни камайтириш натижасида ҳар бир бемор учун ўртача 790000 сўм тежаш имконини берди. Хулоса: кўз ичи суюқликнинг миқдорий липидомик таҳлилини жорий етиш операциядан кейинги асоратлар хавфини баҳолашда башоратли аниқликни ошириш, даволаш стратегияларини оптималлаштириш ва туғма катаракта ва микрофталмли болалар учун ихтисослашган офталмологик ёрдамнинг клиник ва иқтисодий кўрсаткичларини яхшилашга хизмат қилади.
иккинчи илмий янгилик:  туғма катаракта ва микрофталм комбинацияси бўлган беморларда касалликнинг изоляция қилинган шаклига (п<0,001) эга бўлганларга нисбатан кўз ичи суюқлиги ва гавхарда сфингомиелин даражасининг сезиларли даражада ошиши аниқланди, бу патологиянинг анатомик жиҳатдан мураккаб вариантларида аниқроқ метаболик бузилишларни акс еттириши исботланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур натижалар Республика клиник офталмология касалхонасининг 2024 йил 11-мартдаги 28Р - сонли ва Республика кўз микрохирургияси илмий-амалий маркази Самарқанд филиалининг 2024 йил 9 мартдаги 42-У - сонли буйруқлари билан клиник амалиётга жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: туғма катаракта ва микрофталм комбинацияси бўлган беморларда аниқ метаболик бузилишларни аниқлаш бизга ушбу тоифадаги беморларни операциядан кейинги асоратлар учун юқори хавф гуруҳи сифатида таснифлаш ва профилактик яллиғланишга қарши ва фибринолитик терапия ўтказиш имконини берди. Бу фибриноз реаксиялар ва такрорий аралашувлар сонининг камайишига ва функционал натижаларнинг яхшиланишига олиб келди, бу еса болаларда ногиронлик хавфини камайтиришга имкон берган. Иқтисодий самарадорлиги: беморларни биокимёвий хавф даражаси бўйича оптималлаштирилган даволаш стратегиялари бўйича ерта стратификация қилиш, касалхонада ётиш вақтини ўртача 2 кунга қисқартириш ва дори терапияси ва такрорий жарроҳлик аралашувлар харажатларини камайтириш имконини берди. Тўғридан-тўғри ва билвосита харажатларнинг камайиши туфайли иқтисодий фойда ҳар бир бемор учун ўртача 700000 сўмгача етади. Хулоса: олинган маълумотлар сфингомиелин даражасини қўшма патологиянинг оғирлигини баҳолаш ва индивидуал жарроҳлик стратегияларини асослаш учун объектив биокимёвий мезон сифатида қўллашнинг клиник ва иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқлигини тасдиқлайди, бу бизга ушбу усулни болалар офталмологияси амалиётида кенг қўллаш учун тавсия қилиш имконини беради.
учинчи илмий янгилик:  кўз ичи суюқлигидаги сфингомиелин даражаси ва гавхар орқа капсуласининг фиброз даражаси ўртасида ишончли тўғридан-тўғри корреляция аниқланди (R²  = 0.8645), бу еса ушбу индикатордан операциядан кейинги фибротик асоратлар хавфининг прогностик биокимёвий маркер сифатида фойдаланиш имкониятини исботлаган.  Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур натижалар  Республика клиник офталмология касалхонасининг 2024 йил 11 мартдаги 28Р - сонли ва Республика Кўз Микрохирургияси Илмий-амалий Маркази Самарқанд филиалининг 2024-йил 9-мартдаги 42-У-сонли буйруқлари билан клиник амалиётга жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: сфингомиелин даражасини прогностик индикатор сифатида қўллаш операциядан кейинги асоратлар ривожланиш хавфи юқори бўлган беморларни аниқлаш, профилактика чораларини ўз вақтида амалга ошириш ва такрорий операциялар частотасини камайтириш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: асоратлар сонининг камайиши ва қайта даволаш ҳажмининг камайиши туфайли ҳар бир бола учун бюджет маблағларида ўртача 705 000 сўм ва бюджетдан ташқари маблағларда 600500 сўм тежашга еришилди. Хулоса: сфингомиелин консентрацияси ва фибрознинг оғирлиги ўртасида аниқланган яқин боғлиқлик сфинголипид метаболизми бузилишларининг операциядан кейинги асоратлар ривожланишидаги патогенетик аҳамиятини тасдиқлайди ва ушбу кўрсаткични туғма катарактли болалар учун операциядан олдинги хавф стратификацияси тизимига киритишни оқлайди.
тўртинчи илмий янгилик: туғма катаракта ва ёндош офталмопатологияси (микрофтальм, ҳамкор ғилайлик) бўлган болаларни комплекс олиб боришнинг дифференциаллаштирилган алгоритми ишлаб чиқилиб, клиник жиҳатдан апробация қилинди. Мазкур алгоритм интраокуляр линзани имплантация қилиш муддатларини босқичма-босқич танлаш, фибриноз асоратларнинг профилактикаси ҳамда ғилайликни  ўз вақтида хирургик коррекция қилишни ўз ичига олади, ушбу алгоритмни қўллаш даволашнинг юқори клиник самарадорлигини таъминлайди, бу эса интраоперацион ва эрта операциядан кейинги асоратлар частотасининг камайиши, шунингдек, кузатувнинг 6 ойи давомида 100% ҳолатларда клиник аҳамиятли девиациянинг мавжуд эмаслиги (қолдиқ бурчак 5–10 призматик диоптриядан ошмаслиги) билан намоён бўлди. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур натижалар  Республика клиник офталмология касалхонасининг 2024 йил 11 мартдаги 28 Р - сонли буйруғи ва Республика кўз микрохирургияси илмий-амалий маркази Самарқанд филиалининг 2024 йил 9 мартдаги 42-У - сонли буйруғи билан клиник амалиётга жорий етилди. Ижтимоий самарадорлиги: ортотропияни тиклаш ва бинокуляр функсияларни ривожлантириш кенг қамровли кўриш реабилитациясига ёрдам беради, узоқ муддатли ортоптик терапия ва такрорий аралашувларга еҳтиёжни камайтиради ҳамда болаларда психоэмоционал ва ижтимоий мослашув хавфини камайтиради. Иқтисодий самарадорлиги: реабилитация даврининг қисқариши ва қайта даволаниш ҳажмининг камайиши туфайли ҳар бир бемор учун иқтисодий фойда 852 500 сўмни ташкил етди. Хулоса: олинган маълумотлар артифакия бўлган болаларда бир вақтнинг ўзида ғилайликни ўз вақтида жарроҳлик йўли билан тузатиш туғма катарактни олиб ташлаганидан кейин комплекс реабилитациянинг патогенетик жиҳатдан асосланган босқичи еканлигини, барқарор функционал ва косметик натижаларни таъминлаётганини ва  даволашнинг умумий самарадорлигини оширади.