Юсупов Адҳамбек Улуғбековичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Ишемик инсультдан кейинги мотор афазияли беморларни комплекс даволашда транскраниал магнитли стимуляциянинг самарадорлигини ўрганиш» 14.00.13 – Неврология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.3PhD/Tib3829.
Илмий раҳбар: Киличев Ибадулла Абдуллаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор. 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Бухоро давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.05.02.
Расмий оппонентлар: Хайдарова Дилдора Кадировна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Ахмадеева Лейла Ринатовна, тиббиёт фанлари доктори (DSc), профессор. 
Етакчи ташкилот: Тиббиёт ходимларининг касбий малакасини ривожлантириш маркази.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ишемик инсультдан кейинги мотор афазияни даволашда тТМС ва Мемантин препаратининг алоҳида ҳамда комбинацияланган ҳолда қўлланишининг клинико-функционал самарадорлигини аниқлаш орқали даволаш чора-тадбирларини такомиллаштириш ва клиник тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:     
тТМС нутқнинг оғзаки ва номлаш қисмларини, Мемантин такрорлаш ва номлаш қисмларини, уларнинг комбинацияси эса нутқнинг барча кўрсаткичларини бир вақтда тиклаши исботланган;
комбинацияланган даволаш олган беморларда ЭЭГда альфа ва бета фаоллигининг ортиши ҳамда дельта ва тета тўлқинларининг камайиши кузатилгани ва бу ўзгаришлар нутқ тикланиши билан корреляцион боғлиқликка эга экани аниқланган;
афазия тикланишига клиник ва демографик омиллар таъсир кўрсатиши аниқланган бўлиб, хусусан ортиқча вазн мавжудлигида тикланиш динамикаси кам вазнли ва оғир семизликдаги беморларга нисбатан нисбатан тезроқ кечиши аниқланган;
мотор афазияли беморларда невростатус, нутқ компонентлари, когнитив ҳолат ва индивидуал омилларни инобатга олган ҳолда дифференциаллашган комплекс даволаш алгоритми ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Ишемик инсультдан кейинги мотор афазияни комплекс даволашда тТМС ва Мемантин терапиясининг клиник самарадорлигини ўрганиш натижасида олинган илмий хулосалар асосида:
биринчи илмий янгилик. тТМС нутқнинг оғзаки ва номлаш қисмларини, Мемантин такрорлаш ва номлаш қисмларини, уларнинг комбинацияси эса нутқнинг барча кўрсаткичларини бир вақтда тиклашини аниқлаш имконини берувчи “Ишемик инсультдан кейин ривожланган мотор афазияни ташхислаш ва даволашнинг замонавий тамойиллари” деб номланган услубий тавсияномаси тасдиқланган ишлаб чиқилган (Тошкент тиббиёт академияси Урганч филиали кенгаши томонидан 2025 йил 28 мартдаги 8-сонли қарори) билан тасдиқланган. Мазкур таклиф Тошкент шаҳар 7-сон клиник шифохонаси (19.07.2025 й; № 83); Хоразм вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ  (20.05.2025; № 105-I)  клиник амалиётга тадбиқ этилди (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2026 йил 12 январдаги 01\34-сон хулосаси олинган.). Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: тТМС терапиясининг амалиётга жорий этилиши натижасида мотор афазиядан кейинги реабилитация муддати қисқарган, ҳамда беморларнинг ижтимоий мослашуви ва ҳаёт сифати кўрсаткичлари сезиларли даражада яхшиланган. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: нутқ ва кундалик фаолиятдаги мустақиллик даражасининг комбинацияланган терапияда 19.1 баллгача (афазия коэффициентининг 40% га ошиши) ошиши реабилитация курслари сонининг камайиши билан боғлиқ бўлади. Амалда бир реабилитация курси 10–14 кун давом этади. Нутқ функцияси тикланиш суръати 40% га ошганда реабилитация даври ўртача 20–25% га қисқаради. Агар бир бемор учун бир кунлик реабилитация харажати 280–320 минг сўм бўлса, 2–3 кунга қисқариш 600–900 минг сўм иқтисодий тежам беради. Хулоса: олиб борилган тадқиқот натижаларидан келиб чиқиб, ишемик инсультдан кейинги мотор афазияда тТМСнинг қўлланилиши нутқ тикланиш жараёнини тезлаштирган, беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилаган ва иқтисодий жиҳатдан мақбул ёндашувни шакллантирган.
иккинчи илмий янгилик. Комбинацияланган даволаш олган беморларда ЭЭГда альфа ва бета фаоллигининг ортиши ҳамда дельта ва тета тўлқинларининг камайиши кузатилгани ва бу ўзгаришлар нутқ тикланиши билан корреляцион боғлиқликка эга эканини аниқлаш имконини берувчи “Ишемик инсультдан кейин ривожланган мотор афазияни ташхислаш ва даволашнинг замонавий тамойиллари” деб номланган услубий тавсияномаси  ишлаб чиқилган (Тошкент тиббиёт академияси Урганч филиали кенгаши томонидан 2025 йил 28 мартдаги 8-сонли қарори) билан тасдиқланган. Мазкур таклиф Тошкент шаҳар 7-сон клиник шифохонаси (19.07.2025 й; № 83); Хоразм вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ  (20.05.2025; № 105-I)  клиник амалиётга тадбиқ этилди (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2026 йил 12 январдаги 01\34-сон хулосаси олинган.).  Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: Мемантин ва тТМС комбинациясини амалиётга жорий этиш натижасида ишемик инсультдан кейинги афазияли беморларда нутқ функциялари тикланишининг тезлиги ва сифат кўрсаткичлари яхшиланган, когнитив фаолият барқарорлашган ҳамда беморларнинг психоэмоционал ҳолати яхшиланган. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: афазиянинг енгиллашиши неврология бўлимига қайта мурожаат эҳтимолини пасайтиради. Ишемик инсультдан кейинги афазияда нутқ функцияси паст бўлган беморларда қайта госпитализация хавфи 18–22% ни ташкил қилади. Терапия самарадорлиги 30–40% га ошганда бу кўрсаткич 10–12% гача тушади. Бир неврология бўлимидаги ўртача 10 кунлик даволаниш 3,5–4,2 млн сўм харажат талаб қилади. Қайта қабул қилиш хавфининг 8–10% га камайиши бир беморга 280–420 минг сўм тежам беради. Хулоса: Мемантин ва тТМС комбинациясидан фойдаланиш ишемик инсультдан кейинги афазияни даволашда янги ёндашув сифатида ўз самарадорлигини кўрсатган. Ушбу илмий янгиликнинг амалиётга жорий этилиши нейрореабилитация жараёнларини замонавий босқичга кўтарди, беморлар ҳаёти сифати ва ижтимоий фаоллигини оширишга катта ҳисса қўшди ҳамда соғлиқни сақлаш тизими учун иқтисодий жиҳатдан мақбул ечим сифатида намоён бўлади.
учинчи илмий янгилик. Афазия тикланишига клиник ва демографик омиллар таъсир кўрсатиши аниқланган бўлиб, хусусан ортиқча вазн мавжудлигида тикланиш динамикаси кам вазнли ва оғир семизликдаги беморларга нисбатан нисбатан тезроқ кечиши аниқлаш имконини яратувчи “Ишемик инсультдан кейин ривожланган мотор афазияни комплекс даволашда транскраниал магнитли стимуляцияни қўллаш” деб номланган услубий тавсияномаси  ишлаб чиқилган (Тошкент тиббиёт академияси Урганч филиали кенгаши томонидан 2025 йил 28 мартдаги 8-сонли қарори) билан тасдиқланган. Мазкур таклиф Тошкент вилояти ихтисослаштирилган соматика шифохонаси (17.05.2025 й; № 01-67); Урганч туман тиббиёт бирлашмаси бўйича буйруқ  (24.05.2025; № 1500-12-173-TB/2025)  клиник амалиётга тадбиқ этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2026 йил 12 январдаги 01\34-сон хулосаси олинган.).   Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: 42–55 ёшли беморларда тикланиш динамикасининг юқори бўлиши иш фаолиятига эртароқ қайтиш имкониятини кучайтиради. Когнитив функциялари сақланган беморларда реабилитация самараси юқори бўлиши уларнинг ижтимоий мулоқот, масъулиятли вазифаларни бажариш, меҳнат жамоасига мослашиш, иш жойидаги барқарорлик ва оилавий ижтимоий ҳолатнинг яхшиланишига хизмат қилади. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: 42–55 ёшли беморларда тикланиш суръатининг юқори бўлиши, даволаш самарадорлигининг ошиши ва когнитив функциялари яхши бўлган беморларда тикланиш юқори бўлиши ишга қайтиш эҳтимолини орттиради. Агар ушбу ёш гуруҳида меҳнат фаолиятига қайтиш эҳтимоли 20–25% га ошса, ўртача ойлик иш ҳақи 3,5–4,0 млн сўм бўлганида йиллик иқтисодий самара 8,4–12,0 млн сўмни ташкил этади. Хулоса: тТМС ва Мемантин терапияларининг комбинацияли қўлланилиши инсультдан кейинги афазияни даволашда самарали клиник ёндашув эканлиги аниқланган. Ушбу илмий янгиликнинг амалиётга жорий этилиши нейрореабилитация тизимида инновацион, иқтисодий жиҳатдан мақбул ва клиник жиҳатдан ишончли протоколларни шакллантиришга хизмат қилади.
тўртинчи илмий янгилик. Мотор афазияли беморларда невростатус, нутқ компонентлари, когнитив ҳолат ва индивидуал омилларни инобатга олган ҳолда дифференциаллашган комплекс даволаш алгоритми ишлаб чиқилиши бўйича “Ишемик инсультдан кейин ривожланган мотор афазияни комплекс даволашда транскраниал магнитли стимуляцияни қўллаш” деб номланган услубий тавсияномаси  ишлаб чиқилган (Тошкент тиббиёт академияси Урганч филиали кенгаши томонидан 2025 йил 28 мартдаги 8-сонли қарори) билан тасдиқланган. Мазкур таклиф Тошкент вилояти ихтисослаштирилган соматика шифохонаси (17.05.2025 й; № 01-67); Урганч туман тиббиёт бирлашмаси бўйича буйруқ  (24.05.2025; № 1500-12-173-TB/2025)  клиник амалиётга тадбиқ этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2026 йил 12 январдаги 01\34-сон хулосаси олинган.). Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: комбинацияланган терапияда ножўя таъсирлар сонининг паст бўлиши беморларнинг кундалик ижтимоий фаоллигини тиклаш жараёнида узилишлар камайишини таъминлайди. Терапия жараёнида қўшимча стационар ёки диагностика талаб этилмаслиги бемор ва унинг оила аъзолари учун вақт йўқотишини камайтиради ва ижтимоий стрессни пасайтиради. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: беморларда тикланиш суръатининг юқори бўлиши, даволаш самарадорлигининг ошиши ва когнитив функциялари яхши бўлган беморларда тикланиш юқори бўлиши ишга қайтиш эҳтимолини орттиради. Агар ушбу ёш гуруҳида меҳнат фаолиятига қайтиш эҳтимоли 20–25% га ошса, ўртача ойлик иш ҳақи 3,5–4,0 млн сўм бўлганида йиллик иқтисодий самара 8,4–12,0 млн сўмни ташкил этади. Хулоса: янги ишлаб чиқилган клиник модель ва протокол ишемик инсультдан кейинги мотор афазияни даволашда инновацион, хавфсиз ва юқори самарали ёндашув сифатида тавсия этилди. Ушбу илмий янгиликнинг амалиётга жорий этилиши нейрореабилитация тизимини такомиллаштириш, тиббий стандартларни илмий асослаш ҳамда иқтисодий барқарор моделни яратишга хизмат қилади.