Уббиниязова Айсулу Махсетбаевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Маиший хизмат кўрсатиш муассасаларини гигиеник тавсифи ва профилактик чора-тадбирларни ўтказиш алгоритми», 14.00.07 – Гигиена (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.2.PhD/Tib5887.
Илмий раҳбар: Искандарова Гузал Тулкиновна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.03.
Расмий оппонентлар: Хамракулова Мукаддасхон Аскаровна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Хаширбаева Динора Махкамбаевна, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: С.Д.Aсфендияров номидаги Қозоқ миллий тиббиёт университети.
II. Тадқиқотнинг мақсади: гигиеник тавсифни таҳлил қилиш асосида сартарошхоналардан фойдаланувчи аҳоли саломатлиги учун хавфни камайтириш бўйича илмий асосланган чора-тадбирларни ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
иш куни давомида ҳаво ҳарорати гигиеник меъёрдан (20-23°C) смена охирига келиб 2,6-4,9°C га ошгани, аксарият объектларда ҳаво ҳаракати тезлиги (0,07-0,09 м/с) меъёрнинг қуйи чегарасига (0,1 м/с) етмагани, ювиш зоналаридаги намлик эса рухсат этилган максимал даражадан (60%) ошгани микробиологик хавф учун барқарор шароит яратиши аниқланган;
ишчи зона ҳавосидаги учувчан органик бирикмалар концентрацияси (толуол 412 мкг/м3 гача, сиклогексанон 1664 мкг/м3 гача, трихлорэтилен 4861 мкг/м3 гача) ва юқори намлик шароитида ҳаво муҳитининг патоген ва шартли патоген микроорганизмлар (85-90% аниқланиш частотаси билан граммусбат кокклар, 60-70% граммманфий бактериялар) билан ифлосланишининг кучайиши ўртасида боғлиқлик аниқланган;
пардоз-андоз ва бўёқ моддалари таъсирида ҳавонинг микробиологик кўрсаткичлари ўзгаришини таҳлил қилиш асосида, вентиляция самарадорлигига қараб, объектнинг иш режими ва вентиляция таъминотига қараб, иш зонаси ҳавосининг кимёвий ва микробиологик ифлосланиш даражасини башорат қилиш имконини берувчи УОБ концентрацияси ўзгаришининг математик моделлари ва башоратли градациялари ишлаб чиқилган;
микроиқлим параметрларини, асбоблар ва косметик воситаларнинг микробиологик ифлосланиш даражасини (энг юқори контаминация: қайчи - 93,3×105 КОE/мл, тароқлар - 19,5×105 КОE/мл замбуруғли флора бўйича) ва ҳаводаги УОБ нинг умумий концентрациясини комплекс баҳолаш асосида маиший хизмат кўрсатиш муассасаларида касбий ва юқумли хавфларни аниқлаш, баҳолаш ва бартараф этишнинг кетма-кет босқичларини ўз ичига олган илмий асосланган кўп босқичли профилактика чора-тадбирлари алгоритми ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Маиший хизмат кўрсатиш муассасаларини гигиеник тавсифи ва профилактик чора-тадбирларни ўтказиш алгоритмини ишлаб чиқиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: иш куни давомида ҳаво ҳарорати гигиеник меъёрдан (20-23°C) смена охирига келиб 2,6-4,9°C га ошгани, аксарият объектларда ҳаво ҳаракати тезлиги (0,07-0,09 м/с) меъёрнинг қуйи чегарасига (0,1 м/с) етмагани, ювиш зоналаридаги намлик эса рухсат этилган максимал даражадан (60%) ошгани микробиологик хавф учун барқарор шароит яратиши аниқланганлиги бўйича таклифлар Тошкент давлат тиббиёт университетининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2026 йил 27 январда 01-26/886-t–сон билан тасдиқланган «Сартарошхоналардаги меҳнат шароити ва саломатлик учун хавфларни гигиеник баҳолаш усуллари» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Ўзбекистон Республикаси санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 13.03.2026 йилдаги I/ch-34-сон, Ўзбекистон Республикаси санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Нукус шаҳар санитария эпидемиология осойишталиги ва жамоат саломатлиги бўлими бўйича 11.03.2026 йилдаги 260-сон, Қорақалпоғистон Республикаси бошқармаси Хўжайли тумани бўлими бўйича 11.03.2026 йилдаги 209-13-191-SES/2026-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 2 июндаги 09/21-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: сартарошхона ва гўзаллик салонларининг ички муҳит омиллари микроиқлим параметрларнинг ўзгариши иссиқ иқлим шароитида 45-48оС кескин ортиши, совуқ мавсум шароитида меъёрдан 4-10 оС гача пасайиши, намликнинг ортиши, ҳаво харакат тезлигининг пасайиши, ҳаво таркибининг санитар-гигиеник ва бактериологик кўрсаткичларнинг ҳолати ўзгариши, сартарошхоналарда санитар талабларга риоя қилиниши хизмат сифати ва хавфсизлигини ошириш, тоза ва хавфсиз муҳит мижозларда ишонч уйғотиши, бу эса хизмат кўрсатиш соҳасининг ривожланишига ижобий таъсир кўрсатиши ходимларнинг ҳам соғлом иш шароитида фаолият юритишини таъминлаш билан биргаликда саломатлик ҳолатининг издан чиқишига шароит яратилганлиги билан изоҳланган. Иқтисодий самарадорлиги: сартарошхона ва гўзаллик салонларининг ички муҳит омиллари микроиқлим параметрларнинг ўзгариши иссиқ иқлим шароитида ортиши, совуқ мавсум шароитида пасайиши, намликнинг ортиши, ҳаво харакат тезлигининг пасайиши, ҳаво таркибининг санитар-гигиеник ва бактериологик кўрсаткичларини ўзгариши натижасида юзга келган касалликларни даволаш ўртача бир кунда сарфланадиган ўртача 105000 сўм, бир курс учун 1000050 сўм, йилига икки марта даволанса ўртача 2100000 сўм иқтисод қилинади;
иккинчи илмий янгилик: ишчи зона ҳавосидаги учувчан органик бирикмалар концентрацияси (толуол 412 мкг/м3 гача, сиклогексанон 1664 мкг/м3 гача, трихлоретилен 4861 мкг/м3 гача) ва юқори намлик шароитида ҳаво муҳитининг патоген ва шартли патоген микроорганизмлар (85-90% аниқланиш частотаси билан граммусбат кокклар, 60-70% граммманфий бактериялар) билан ифлосланишининг кучайиши ўртасида боғлиқлик аниқланганлиги бўйича таклифлар Тошкент давлат тиббиёт университетининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2026 йил 27 январда 01-26/886-t–сон билан тасдиқланган «Сартарошхоналардаги меҳнат шароити ва саломатлик учун хавфларни гигиеник баҳолаш усуллари» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Ўзбекистон Республикаси санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 13.03.2026 йилдаги I/ch-34-сон, Ўзбекистон Республикаси санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Нукус шаҳар санитария эпидемиология осойишталиги ва жамоат саломатлиги бўлими бўйича 11.03.2026 йилдаги 260-сон, Қорақалпоғистон Республикаси бошқармаси Хўжайли тумани бўлими бўйича 11.03.2026 йилдаги 209-13-191-SES/2026-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 2 июндаги 09/21-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: сартарошхоналарда учрайдиган зарарли ва хавфли омиллар тизимли равишда аниқланиб, уларнинг турлари (инфекцион, кимёвий, физик ва ташкилий) бўйича таснифи ишлаб чиқилди. Шу асосда мазкур омилларнинг хизматдан фойдаланувчи аҳоли ва ишчи ходимлар саломатлигига кўрсатадиган таъсир механизмлари ва ўзаро боғлиқликлари таҳлил қилиниб, уларни баҳолаш ва олдини олишга қаратилган илмий асосланган алгоритм таклиф этилди. Ишлаб чиқилган алгоритм хавф омилларини эрта аниқлаш, уларнинг салбий таъсирини камайтириш ҳамда санитария-гигиена хавфсизлигини таъминлашга хизмат қилади ходимларнинг ҳам соғлом иш шароитида фаолият юритишини таъминлаш билан биргаликда саломатлик ҳолатининг издан чиқишига шароит яратилганлиги билан изоҳланган. Иқтисодий самарадорлиги: сартарошхона ва гўзаллик салонларининг ички муҳит омиллари микроиқлим параметрларнинг ўзгариши иссиқ иқлим шароитида ортиши, совуқ мавсум шароитида пасайиши, намликнинг ортиши, ҳаво харакат тезлигининг пасайиши, ҳаво таркибининг санитар-гигиеник ва бактериологик кўрсаткичларини ўзгариши натижасида юзга келган касалликларни даволаш ўртача бир кунда сарфланадиган ўртача 105000 сўм, бир курс учун 1000050 сўм, йилига икки марта даволанса ўртача 2100000 сўм иқтисод қилинади;
учинчи илмий янгилик: пардоз-андоз ва бўёқ моддалари таъсирида ҳавонинг микробиологик кўрсаткичлари ўзгаришини таҳлил қилиш асосида, вентиляция самарадорлигига қараб, объектнинг иш режими ва вентиляция таъминотига қараб, иш зонаси ҳавосининг кимёвий ва микробиологик ифлосланиш даражасини башорат қилиш имконини берувчи УОБ концентрацияси ўзгаришининг математик моделлари ва башоратли градациялари ишлаб чиқилганлиги бўйича таклифлар Тошкент давлат тиббиёт университетининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2026 йил 27 январда 01-26/886-t–сон билан тасдиқланган «Сартарошхоналардаги меҳнат шароити ва саломатлик учун хавфларни гигиеник баҳолаш усуллари» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Ўзбекистон Республикаси санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 13.03.2026 йилдаги I/ch-34-сон, Ўзбекистон Республикаси санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Нукус шаҳар санитария эпидемиология осойишталиги ва жамоат саломатлиги бўлими бўйича 11.03.2026 йилдаги 260-сон, Қорақалпоғистон Республикаси бошқармаси Хўжайли тумани бўлими бўйича 11.03.2026 йилдаги 209-13-191-SES/2026-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 2 июндаги 09/21-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ушбу алгоритмнинг ижтимоий самарадорлиги, аввало, аҳоли ва ишчилар саломатлигини муҳофаза қилишда намоён бўлади. Зарарли омилларни эрта аниқлаш ва уларнинг таъсирини чеклаш орқали тери касалликлари, аллергик ҳолатлар, нафас йўллари касалликлари ҳамда юқумли инфекциялар тарқалишининг олди олинади. Бу эса жамиятда касалланиш даражасини пасайтиришга ва умумий соғломлик кўрсаткичларини яхшилашга олиб келади. Шу билан бирга, ишлаб чиқилган алгоритм меҳнат шароитларини яхшилашга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: сартарошхона ва гўзаллик салонларининг ички муҳит омиллари микроиқлим параметрларнинг ўзгариши иссиқ иқлим шароитида ортиши, совуқ мавсум шароитида пасайиши, намликнинг ортиши, ҳаво харакат тезлигининг пасайиши, ҳаво таркибининг санитар-гигиеник ва бактериологик кўрсаткичларини ўзгариши натижасида юзга келган касалликларни даволаш ўртача бир кунда сарфланадиган ўртача 105000 сўм, бир курс учун 1000050 сўм, йилига икки марта даволанса ўртача 2100000 сўм иқтисод қилинади;
тўртинчи илмий янгилик: микроиқлим параметрларини, асбоблар ва косметик воситаларнинг микробиологик ифлосланиш даражасини (энг юқори контаминация: қайчи - 93,3×105 КОE/мл, тароқлар - 19,5×105 КОE/мл замбуруғли флора бўйича) ва ҳаводаги УОБ нинг умумий концентрациясини комплекс баҳолаш асосида маиший хизмат кўрсатиш муассасаларида касбий ва юқумли хавфларни аниқлаш, баҳолаш ва бартараф этишнинг кетма-кет босқичларини ўз ичига олган илмий асосланган кўп босқичли профилактика чора-тадбирлари алгоритми ишлаб чиқилганлиги бўйича таклифлар Тошкент давлат тиббиёт университетининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2026 йил 27 январда 01-26/886-t–сон билан тасдиқланган «Сартарошхоналардаги меҳнат шароити ва саломатлик учун хавфларни гигиеник баҳолаш усуллари» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Ўзбекистон Республикаси санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 13.03.2026 йилдаги I/ch-34-сон, Ўзбекистон Республикаси санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Нукус шаҳар санитария эпидемиология осойишталиги ва жамоат саломатлиги бўлими бўйича 11.03.2026 йилдаги 260-сон, Қорақалпоғистон Республикаси бошқармаси Хўжайли тумани бўлими бўйича 11.03.2026 йилдаги 209-13-191-SES/2026-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 2 июндаги 09/21-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: илмий ёндашув орқали хавфларни олдиндан баҳолаш ва уларга қарши тайёргарлик кўриш жамиятни катта йўқотишлардан сақлаб қолади. Касбий ва юқумли хавфларни камайтириш бўйича илмий асосланган замонавий ёндашув ва тавсияларни ишлаб чиқиш аҳоли саломатлигини сақлаш, меҳнат шароитларини яхшилаш, санитар маданиятни ошириш ва жамиятда эпидемиологик барқарорликни таъминлаш орқали юқори ижтимоий самарадорликни таъминлайди фаолият юритишини таъминлаш билан биргаликда саломатлик ҳолатининг издан чиқишига шароит яратилганлиги билан изоҳланган. Иқтисодий самарадорлиги: сартарошхона ва гўзаллик салонларининг ички муҳит омиллари микроиқлим параметрларнинг ўзгариши иссиқ иқлим шароитида ортиши, совуқ мавсум шароитида пасайиши, намликнинг ортиши, ҳаво харакат тезлигининг пасайиши, ҳаво таркибининг санитар-гигиеник ва бактериологик кўрсаткичларини ўзгариши натижасида юзга келган касалликларни даволаш ўртача бир кунда сарфланадиган ўртача 105000 сўм, бир курс учун 1000050 сўм, йилига икки марта даволанса ўртача 2100000 сўм иқтисод қилинади.