Сафаров Мирзохид Болтаевичнинг
фалсафа доктори (PhD)диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Қаттиқ маиший чиқиндиларни четлаштириш тизимини гигиеник тавсифи ва профилактик чора-тадбирларни такомиллаштириш йўллари», 14.00.07 – Гигиена (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3.PhD/Tib6254.
Илмий раҳбар: Искандаров Азиз Бахромович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.03.
Расмий оппонентлар: Хамракулова Мукаддасхон Аскаровна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Шовалиев Илхом Хақназарович, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Хожа Аҳмад Яссавий номидаги халқаро қозоқ-турк университети (Қозоғистон Республикаси).
II. Тадқиқотнинг мақсади: шаҳар аҳолисидан ҳосил бўлувчи қаттиқ маиший чиқиндиларнинг сифат ва миқдор таркибини гигиеник тавсифлаш, селитеб ҳудуддан йиғиш, четлаштириш ва утилизация қилиш жараёнларида ишловчиларни меҳнат шароитларини санитар-гигиеник баҳолашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Тошкент шаҳри мисолида аҳолининг ижтимоий-иқтисодий турмуш даражаси (даромад гуруҳи, турар жой тури, маҳалла ободонлаштириш даражаси) билан қаттиқ маиший чиқиндиларнинг сифат таркиби ва кўп йиллик миқдор динамикаси ўртасидаги боғлиқлик аниқланиб, иқлимий-географик омилларнинг (ҳарорат режими, мавсумийлик) чиқиндилар тўпланишига таъсири миқдорий жиҳатдан исботланган;
шаҳар турар жой ва жамоат биноларининг санитар ободонлаштириш даражасига боғлиқ ҳолда қаттиқ маиший чиқиндиларнинг тур бўйича таркиби ўрганилиб, чиқиндилар тўпланиши натижасида аҳоли яшаш ҳудудларида юзага келувчи санитар-бактериологик хавф омиллари (патоген ва шартли патоген микрофлора устиворлиги) ва уларнинг ободонлаштириш кўрсаткичлари билан корреляцион боғлиқлиги исботланган;
қаттиқ маиший чиқиндиларни йиғиш, четлаштириш ва утилизация қилиш жараёнларида ишловчи ходимларнинг меҳнат шароитлари ишлаб чиқариш муҳити омилларининг зарарлилиги ва хавфлилиги, меҳнат жараёнининг оғирлиги ва кескинлиги бўйича меҳнат шароитлари 3.1-синфга тааллуқли эканлиги исботланган;
шаҳар инфратузилмаси, аҳоли зичлиги ва чиқиндиларнинг морфологик таркибини ҳисобга олган ҳолда қаттиқ маиший чиқиндиларни манбада саралаш, контейнерлаштиришнинг оптимал моделлари, логистик маршрутларни рақамли оптималлаштириш ҳамда полигонларга тушадиган юкламани ва атроф-муҳитга салбий таъсирни камайтиришга йўналтирилган ресурс тежовчи ва экологик хавфсиз технологиялар асосидаги шаҳар чиқиндиларни бошқариш тизимини модернизация қилишнинг тартиби ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Қаттиқ маиший чиқиндиларни четлаштириш тизимини гигиеник тавсифи ва профилактик чора-тадбирларни такомиллаштириш йўллари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: Тошкент шаҳри мисолида аҳолининг ижтимоий-иқтисодий турмуш даражаси (даромад гуруҳи, турар жой тури, маҳалла ободонлаштириш даражаси) билан қаттиқ маиший чиқиндиларнинг сифат таркиби ва кўп йиллик миқдор динамикаси ўртасидаги боғлиқлик аниқланиб, иқлимий-географик омилларнинг (ҳарорат режими, мавсумийлик) чиқиндилар тўпланишига таъсири миқдорий жиҳатдан исботланганлиги бўйича таклифлар Тошкент давлат тиббиёт университетининг мувофиқлаштириш эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 22 декабрда 12-25/809-t-сон билан тасдиқланган «Замонавий шароитда маиший чиқиндиларни утилизация қилиш тамойиллари» номли услубий тавсиянома ҳамда 2025 йил 25 июлда 06-25/669-t-сон билан тасдиқланган «Аҳолидан ҳосил бўлувчи қаттиқ маиший чиқиндиларни четлаштириш тизимини такомиллаштириш алгоритми» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Санитария–эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 15.01.2026 йилдаги I/ch-4-сон, 10.04.2026 йилдаги I/ch-48-сон ҳамда Санитария–эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси Тошкент вилоят бошқармаси бўйича 14.04.2026 йилдаги 67–Р–Sh-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 12 майдаги 08/64-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: аҳолининг замонавий ижтимоий-иқтисодий турмуш шароити таъсирида шаҳарларда ҳосил бўлаётган қаттиқ маиший чиқиндиларнинг сифат ва миқдор жиҳатдан ўзгариш хусусиятларини аниқлаш орқали аҳоли саломатлигини муҳофаза қилишга хизмат қилиши, қаттиқ маиший чиқиндиларни тўпланишига таъсир этувчи иқлимий-географик омилларни илмий асослаш, чиқиндиларни самарали бошқариш тизимини такомиллаштириш, санитар-гигиеник ҳолатни яхшилаш ва атроф-муҳит ифлосланишини камайтириш, шаҳар аҳолиси учун қулай ва хавфсиз яшаш муҳитини шакллантириш, юқумли ва ноиқтисодий касалликлар хавфини пасайтириш ҳамда коммунал хизматлар сифатини ошириш орқали жамият фаровонлигини таъминлашга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: аҳолининг замонавий ижтимоий-иқтисодий турмуш шароитига боғлиқ холда шаҳар шароитидаги қаттиқ маиший чиқиндиларнинг сифат ва миқдор ўзгаришлари самарадорлиги ҳисоб-китоблар шаҳар шароитида 1 йилда ўртача 100 минг тонна қаттиқ маиший чиқиндилар ҳосил бўлса, мавжуд анъанавий тизимда уларни йиғиш ва ташиш харажатлари тахминан 1 тоннасига 120000 сўмни, умумий харажат эса 12 млрд сўмни, саралаш, қайта ишлаш ва логистикасини оптималлаштириш орқали ушбу харажатларни камида 15–20 % га камайтириш орқали йилига  ўртача 1,8–2,4 млрд сўмни, чиқиндиларни илмий асосда бошқаришни жорий этиш натижасида шаҳар миқёсида йилига 9,3–11,4 млрд сўмгача иқтисод қилинади;
иккинчи илмий янгилик: шаҳар турар жой ва жамоат биноларининг санитар ободонлаштириш даражасига боғлиқ ҳолда қаттиқ маиший чиқиндиларнинг тур бўйича таркиби ўрганилиб, чиқиндилар тўпланиши натижасида аҳоли яшаш ҳудудларида юзага келувчи санитар-бактериологик хавф омиллари (патоген ва шартли патоген микрофлора устиворлиги) ва уларнинг ободонлаштириш кўрсаткичлари билан корреляцион боғлиқлиги исботланганлиги бўйича таклифлар Тошкент давлат тиббиёт университетининг мувофиқлаштириш эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 22 декабрда 12-25/809-t-сон билан тасдиқланган «Замонавий шароитда маиший чиқиндиларни утилизация қилиш тамойиллари» номли услубий тавсиянома ҳамда 2025 йил 25 июлда 06-25/669-t-сон билан тасдиқланган «Аҳолидан ҳосил бўлувчи қаттиқ маиший чиқиндиларни четлаштириш тизимини такомиллаштириш алгоритми» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Санитария–эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 15.01.2026 йилдаги I/ch-4-сон, 10.04.2026 йилдаги I/ch-48-сон ҳамда Санитария–эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси Тошкент вилоят бошқармаси бўйича 14.04.2026 йилдаги 67–Р–Sh-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 12 майдаги 08/64-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: аҳоли яшаш муҳитида қаттиқ маиший чиқиндиларнинг тур бўйича таркиби ҳамда турар жой ва жамоат биноларининг санитар ободонлаштириш даражаси ўртасидаги боғлиқликни аниқлаш орқали аҳоли учун хавф туғдирувчи омилларни барвақт аниқлаш ва уларни бартараф этиш, аҳоли турар жой худудларида чиқиндилар тўпланиши натижасида юзага келувчи санитар-бактериологик омилларнинг устуворлигини баҳолаш орқали юқумли касалликлар тарқалиш хавфини камайтириш, эпидемиологик барқарорликни таъминлаш аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш, болалар ва аҳолининг заиф қатламларини ҳимоя қилиш, шаҳарларда тозалик ва ободонлаштириш даражасини ошириш, яшаш муҳитининг экологик хавфсизлигини таъминлаш, аҳолининг ҳаёт сифати, юқумли касалликлар хавфини пасайтириш ҳамда коммунал хизматлар сифатини ошириш орқали жамият фаровонлигини таъминлашга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: аҳолининг замонавий ижтимоий-иқтисодий турмуш шароитига боғлиқ холда шаҳар шароитидаги қаттиқ маиший чиқиндиларнинг сифат ва миқдор ўзгаришлари бошқариш натижасида аҳоли саломатлигига салбий таъсир этувчи санитар-бактериологик омиллар камайиши ҳисобига сезиларли иқтисодий самарага эришилади. Ҳисоб-китобларга кўра, 100 минг аҳоли яшайдиган ҳудудда чиқиндилар билан боғлиқ касалланишлар сони 1200 тадан 700 тагача камайиб, 500 та ҳолатга қисқариши йилига тахминан 400 млн сўмни, меҳнат қобилиятини вақтинча йўқотиш ҳолатлари камайиши натижасида 375 млн сўм, ҚМЧни саралаш ва қайта ишлаш ҳисобига йиллик 20 минг тонна чиқиндидан 6000 тоннаси қайта ишланиб, тахминан 1,8 млрд сўмни, санитар тозалаш ишларини оптималлаштириш орқали қўшимча равишда 300 млн сўмни, умумий  2,8–3,0 млрд сўмни иқтисод қилинади;
учинчи илмий янгилик: қаттиқ маиший чиқиндиларни йиғиш, четлаштириш ва утилизация қилиш жараёнларида ишловчи ходимларнинг меҳнат шароитлари ишлаб чиқариш муҳити омилларининг зарарлилиги ва хавфлилиги, меҳнат жараёнининг оғирлиги ва кескинлиги бўйича меҳнат шароитлари 3.1-синфга тааллуқли эканлиги исботланганлиги бўйича таклифлар Тошкент давлат тиббиёт университетининг мувофиқлаштириш эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 22 декабрда 12-25/809-t-сон билан тасдиқланган «Замонавий шароитда маиший чиқиндиларни утилизация қилиш тамойиллари» номли услубий тавсиянома ҳамда 2025 йил 25 июлда 06-25/669-t-сон билан тасдиқланган «Аҳолидан ҳосил бўлувчи қаттиқ маиший чиқиндиларни четлаштириш тизимини такомиллаштириш алгоритми» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Санитария–эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 15.01.2026 йилдаги I/ch-4-сон, 10.04.2026 йилдаги I/ch-48-сон ҳамда Санитария–эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси Тошкент вилоят бошқармаси бўйича 14.04.2026 йилдаги 67–Р–Sh-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 12 майдаги 08/64-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: қаттиқ маиший чиқиндиларни йиғиш, ташиш ва утилизация қилиш жараёнларида ишловчи ходимларнинг меҳнат шароитлари комплекс гигиеник баҳолаш асосида илк бор тизимли равишда синфларга ажратилиш— чанг, биологик агентлар, зарарли газлар, шовқин, вибрация ҳамда микроиқлим кўрсаткичларининг инсон саломатлигига таъсири аниқлаш, уларнинг даражаси амалдаги санитар-гигиеник меъёрлар билан таққослаш, меҳнат жараёнининг оғирлиги ва кескинлиги (физик юклама, иш ритми, эмоционал зўриқиш) инобатга олинган ҳолда меҳнат шароитлари зарарлилик ва хавфлилик даражалари бўйича синфларга ажратиш, ишчилар учун касбий хавф даражасини аниқ баҳолаш, профилактик чора-тадбирларни илмий асосда ишлаб чиқиш ва меҳнатни муҳофаза қилиш тизимини такомиллаштириш ва ҳаёт сифатини яхшилаш имконини берганлиги билан изоҳланади. Иқтисодий самарадорлиги: қаттиқ маиший чиқиндиларни йиғиш, четлаштириш ва утилизация қилиш жараёнларида меҳнат шароитларини оптималлаштириш ва зарарли ишлаб чиқариш омилларини камайтириш орқали 500 нафар ишчи фаолият юритадиган тизимда касбий ва инфекцион касалланишлар сони йилига 300 тадан 180 тагача (40% га) камайтириш натижасида йилига 450–500 млн сўм иқтисод қилинади;
тўртинчи илмий янгилик: шаҳар инфратузилмаси, аҳоли зичлиги ва чиқиндиларнинг морфологик таркибини ҳисобга олган ҳолда қаттиқ маиший чиқиндиларни манбада саралаш, контейнерлаштиришнинг оптимал моделлари, логистик маршрутларни рақамли оптималлаштириш ҳамда полигонларга тушадиган юкламани ва атроф-муҳитга салбий таъсирни камайтиришга йўналтирилган ресурс тежовчи ва экологик хавфсиз технологиялар асосидаги шаҳар чиқиндиларни бошқариш тизимини модернизация қилишнинг тартиби ишлаб чиқилганлиги бўйича таклифлар Тошкент давлат тиббиёт университетининг мувофиқлаштириш эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 22 декабрда 12-25/809-t-сон билан тасдиқланган «Замонавий шароитда маиший чиқиндиларни утилизация қилиш тамойиллари» номли услубий тавсиянома ҳамда 2025 йил 25 июлда 06-25/669-t-сон билан тасдиқланган «Аҳолидан ҳосил бўлувчи қаттиқ маиший чиқиндиларни четлаштириш тизимини такомиллаштириш алгоритми» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Санитария–эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси бўйича 15.01.2026 йилдаги I/ch-4-сон, 10.04.2026 йилдаги I/ch-48-сон ҳамда Санитария–эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси Тошкент вилоят бошқармаси бўйича 14.04.2026 йилдаги 67–Р–Sh-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 12 майдаги 08/64-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: Тошкент шаҳри ҳудудида қаттиқ маиший чиқиндиларни четлаштириш ва утилизация қилишда замонавий усулларни жорий қилиш, аҳоли саломатлиги ва шаҳар муҳитини яхшилаш, чиқиндилар тўпланиши билан боғлиқ санитар-эпидемиологик хавфлар 25–30%га камайиб, ичак инфекциялари ва паразитар касалликлар тарқалишини пасайиши, ҳаво, тупроқ ва ер ости сувларининг ифлосланиш даражаси қисқариши, экологик барқарорлик таъминлаш, тозалик даражасининг ошиши аҳолининг яшаш шароити ва ҳаёт сифати яхшиланиши, шаҳарнинг санитар маданияти ва экологик онгининг ўсишига олиб келиши, жамоат жойларида чиқиндиларнинг камайиши орқали шаҳарнинг эстетик кўриниши яхшилаш, аҳолининг санитар фаровонлиги ва ижтимоий қониқиш даражаси ортиши ҳамда коммунал хизматлар сифатини ошириш орқали жамият фаровонлигини таъминлашга хизмат қилади таъминланади. Иқтисодий самардорлиги: қаттиқ маиший чиқиндиларни четлаштириш ва утилизация қилишда янги технологияларни жорий этиш орқали 1 млн аҳолига хизмат кўрсатувчи тизимда чиқиндилар билан боғлиқ касалланишлар 20% га камайиб (йилига 10000 тадан 8000 тагача), даволаш харажатларидан тахминан 2,0 млрд сўмни тежаш, чиқиндиларни саралаш ва қайта ишлаш улуши 15%-35% га оширилиши, йилига 150 минг тонна чиқиндидан 52,5 минг тоннаси қайта ишланиб, ўртача 300 минг сўм/тонна ҳисобида 15,7 млрд сўмни, чиқиндиларни ташиш ва полигонларда сақлаш харажатлари оптималлаштириш, йилига 3,0 млрд сўмни, йиллик иқтисодий самара тахминан 20–21 млрд сўмни иқтисод қилинади.