Бўтабоeв Жасурбек Махмужоновичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Эхинококк касаллигининг олдини олиш ва даволаш концепцияси ҳамда янги тенденциялари», 14.00.07 – Гигиена, 14.00.27 - Хирургия (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.3.DSc/Tib900.
Илмий маслаҳатчилар: Шайхова Гули Исламовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Қосимов Адҳам Лутфуллаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети ҳузуридаги DSc.06/2025.27.12.Tib.01.03 рақамли илмий кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Эрматов Низом Жумақулович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Камилова Роза Толановна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Хакимов Дилшод Мамадалиевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Доғистон давлат тиббиёт университети (Россия Федерацияси).
II. Тадқиқотнинг мақсади: эхинококкоз тарқалишининг энг муҳим омилларини аниқлаш ва касалланиш даражаси юқори бўлган ҳудудларда оптимал жарроҳлик аралашувларини танлаш учун унинг ривожланишида гигиеник чора-тадбирларни такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Фарғона водийси ҳудудида эхинококкоз билан касалланиш даражаси, тузилиши ва динамикасини таҳлили асосида унинг тарқалиш хусусиятлари, хавф гуруҳидаги беморларда касалликнинг турли клиник шаклларини инобатга олган ҳолда, овқатланиш ҳолатини тартибга солиш, иммунокоррекция ва даволаш кимётерапиясини қўллашнинг касалликнинг дастлабки шаклларини аниқлашдаги ўрни исботланган;
аҳоли орасида эхинококкознинг олдини олишда ижтимоий-гигиеник омилларни тартибга солиш, турмуш шароити ва шахсий гигиена қоидаларига риоя қилиш, овқатланиш тартиби, мева ва сабзовотларнинг тозалиги ва уларга илов бериш тартиби, қорин бўшлиғи ва кўкрак қафаси аъзоларида жойлашган эхинококк кисталарини анъанавий ҳамда кам инвазив усуллар билан даволаш мажмуасига гигиеник чора-тадбирларни биргаликда қўллашнинг юқори самарадорлиги исботланган;
эхиноккокоз касаллигида фиброз капсула бўшлиғига антисептик ва антипаразитар ишлов бериш усули (IAP7912) ишлаб чиқилган;
Фарғона водийси аҳолиси орасида эхинококкозни эрта аниқлашга хизмат қиладиган комплекс гигиеник ва даволаш-профилактик чора-тадбирлар, хавф гуруҳларида ташхислаш режаси, қорин бўшлиғи ва кўкрак қафаси аъзоларида жойлашган эхинококк кисталарида жарроҳлик тактикасининг табақалаштирилган алгоритми ишлаб чиқилган;
эхинококкознинг турли клиник шаклларида танланган гигиеник кўникмалар, пархез даволаш тартиби, комплекс антипаразитар ва иммунологик коррекциялаш ҳамда кам инвазив аралашувларда киста бўшлиғига ишлов бериш орқали асоратларнинг камайиши ва даволаш самарадорлигининг ўрни исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Эхинококк касаллигининг олдини олиш ва даволаш концепцияси ҳамда янги тенденцияларни ишлаб чиқиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: Фарғона водийси ҳудудида эхинококкоз билан касалланиш даражаси, тузилиши ва динамикасини таҳлили асосида унинг тарқалиш хусусиятлари, хавф гуруҳидаги беморларда касалликнинг турли клиник шаклларини инобатга олган ҳолда, овқатланиш ҳолатини тартибга солиш, иммунокоррекция ва даволаш кимётерапиясини қўллашнинг касалликнинг дастлабки шаклларини аниқлашдаги ўрни исботланганлиги бўйича таклифлар Андижон давлат тиббиёт институтининг мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 26 июнда 6i-/601-u-сон билан тасдиқланган «Эхинококк касаллигида комплекс даволовчи-профилактик ва гигиеник тадбирлар алгоритми» ҳамда 6i-/591-u-сон билан тасдиқланган «Эхинококк касаллигида беморларни клиник босқичда олиб боришда даволаш-диагностика алгоритмини шакллантириш» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Фарғона вилояти бошқармаси бўйича 06.09.2025 йилдаги 4-сон, Наманган вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси бўйича 04.08.2025 йилдаги 175-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги Андижон вилояти бошқармаси бўйича 10.01.2026 йилдаги 04/5-сон, Фарғона вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси бўйича 01.08.2025 йилдаги 157-сон ҳамда Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги Наманган вилояти бошқармаси бўйича 13.10.2025 йилдаги 01/01-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 16 февралдаги 03/65-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: эхинококк касаллигида гигиеник ва даволаш-профилактика чора-тадбирлар алгоритмининг амалиётга жорий этилиши Фарғона водийси аҳолиси орасида ҳолатини эрта аниқлашга ёрдам берди ва даволаш-ташхислаш чора-тадбирларининг комплекс режаси ишлаб чиқиш, гигиеник кўникмаларни яратиш, аҳолининг саломатлик ҳолатини яхшилаш, касалликни эрта ташхислаш ва олдини олиш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур ишлаб чиқилган эндемик ҳудудларида профилактик чора-тадбирларни амалга ошириш натижасида эхинококк касаллиги билан касалланиш хавфи ва ташхисланган беморларни олиб боришнинг клиник олди ва клиник босқичларида қайтмас асоратларнинг ривожланиши (кистанинг йиринглаши, асратланиши, диссеминация, асоратлар, ногиронлик, тез-тез шифохонагага ётқизиш) 80-90% гача камайиши, вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик муддатларини қисқартириш натижасида 241178100 сўм маблағлар иқтисод қилинади;
иккинчи илмий янгилик: аҳоли орасида эхинококкознинг олдини олишда ижтимоий-гигиеник омилларни тартибга солиш, турмуш шароити ва шахсий гигиена қоидаларига риоя қилиш, овқатланиш тартиби, мева ва сабзовотларнинг тозалиги ва уларга илов бериш тартиби, қорин бўшлиғи ва кўкрак қафаси аъзоларида жойлашган эхинококк кисталарини анъанавий ҳамда кам инвазив усуллар билан даволаш мажмуасига гигиеник чора-тадбирларни биргаликда қўллашнинг юқори самарадорлиги исботланганлиги бўйича таклифлар Андижон давлат тиббиёт институтининг мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 26 июнда 6i-/601-u-сон билан тасдиқланган «Эхинококк касаллигида комплекс даволовчи-профилактик ва гигиеник тадбирлар алгоритми» ҳамда 6i-/591-u-сон билан тасдиқланган «Эхинококк касаллигида беморларни клиник босқичда олиб боришда даволаш-диагностика алгоритмини шакллантириш» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Фарғона вилояти бошқармаси бўйича 06.09.2025 йилдаги 4-сон, Наманган вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси бўйича 04.08.2025 йилдаги 175-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги Андижон вилояти бошқармаси бўйича 10.01.2026 йилдаги 04/5-сон, Фарғона вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси бўйича 01.08.2025 йилдаги 157-сон ҳамда Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги Наманган вилояти бошқармаси бўйича 13.10.2025 йилдаги 01/01-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 16 февралдаги 03/65-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: газ-кимё саноати корхоналарида оқсил миқдори юқори бўлган вахта таомномасини жорий этиш сурункали касалликлар хавфини, соғлиқ ҳақидаги шикоятлар сонини камайтириш, қоннинг клиник-биокимёвий кўрсаткичларини ва вахта ходимларининг умумий саломатлигини яхшилаш, касбий омиллар билан боғлиқ касалликларни эрта ташхислаш ва олдини олиш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур ишлаб чиқилган эндемик ҳудудларида профилактик чора-тадбирларни амалга ошириш натижасида эхинококк касаллиги билан касалланиш хавфи ва ташхисланган беморларни олиб боришнинг клиник олди ва клиник босқичларида қайтмас асоратларнинг ривожланиши (кистанинг йиринглаши, асратланиши, диссеминация, асоратлар, ногиронлик, тез-тез шифохонагага ётқизиш) 80-90% гача камайиши, вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик муддатларини қисқартириш ҳисобига 241178100 сўм маблағлари иқтисод қилинади;
учинчи илмий янгилик: эхиноккокоз касаллигида фиброз капсула бўшлиғига антисептик ва антипаразитар ишлов бериш усули (IAP7912) ишлаб чиқилган лиги бўйича таклифлар Андижон давлат тиббиёт институтининг мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 26 июнда 6i-/601-u-сон билан тасдиқланган «Эхинококк касаллигида комплекс даволовчи-профилактик ва гигиеник тадбирлар алгоритми» ҳамда 6i-/591-u-сон билан тасдиқланган «Эхинококк касаллигида беморларни клиник босқичда олиб боришда даволаш-диагностика алгоритмини шакллантириш» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Фарғона вилояти бошқармаси бўйича 06.09.2025 йилдаги 4-сон, Наманган вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси бўйича 04.08.2025 йилдаги 175-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги Андижон вилояти бошқармаси бўйича 10.01.2026 йилдаги 04/5-сон, Фарғона вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси бўйича 01.08.2025 йилдаги 157-сон ҳамда Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги Наманган вилояти бошқармаси бўйича 13.10.2025 йилдаги 01/01-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 16 февралдаги 03/65-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: эхинококкоз касаллигининг олдини олишда уй ҳайвонлари ва дала шароитида мулоқатда бўладиган ҳайвонларнинг эхинококк чақирувчиси билан зарарланиши юқори бўлган ҳудудлардаги хавф омилларини аниқлаш ва олдини олиш борасида саниатрия маорифи ишларни олиб бориш натижасида инвазиянинг олдини олишга қаратилган гигиеник кўникмаларни шакллантириш орқали касалликни қайт тарқалишини олдини олиш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур ишлаб чиқилган эндемик ҳудудларида профилактик чора-тадбирларни амалга ошириш натижасида эхинококк касаллиги билан касалланиш хавфи ва ташхисланган беморларни олиб боришнинг клиник олди ва клиник босқичларида қайтмас асоратларнинг ривожланиши (кистанинг йиринглаши, асратланиши, диссеминация, асоратлар, ногиронлик, тез-тез шифохонагага ётқизиш) 80-90% гача камайиши, вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик муддатларини қисқартириш ҳисобига 241178100 сўм маблағлари иқтисод қилинади;
тўртинчи илмий янгилик: Фарғона водийси аҳолиси орасида эхинококкозни эрта аниқлашга хизмат қиладиган комплекс гигиеник ва даволаш-профилактик чора-тадбирлар, хавф гуруҳларида ташхислаш режаси, қорин бўшлиғи ва кўкрак қафаси аъзоларида жойлашган эхинококк кисталарида жарроҳлик тактикасининг табақалаштирилган алгоритми ишлаб чиқилганлиги бўйича таклифлар Андижон давлат тиббиёт институтининг мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 26 июнда 6i-/601-u-сон билан тасдиқланган «Эхинококк касаллигида комплекс даволовчи-профилактик ва гигиеник тадбирлар алгоритми» ҳамда 6i-/591-u-сон билан тасдиқланган «Эхинококк касаллигида беморларни клиник босқичда олиб боришда даволаш-диагностика алгоритмини шакллантириш» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Фарғона вилояти бошқармаси бўйича 06.09.2025 йилдаги 4-сон, Наманган вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси бўйича 04.08.2025 йилдаги 175-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги Андижон вилояти бошқармаси бўйича 10.01.2026 йилдаги 04/5-сон, Фарғона вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси бўйича 01.08.2025 йилдаги 157-сон ҳамда Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги Наманган вилояти бошқармаси бўйича 13.10.2025 йилдаги 01/01-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 16 февралдаги 03/65-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: Фарғона водийси аҳолиси орасида эхинококк касаллигини эрта аниқлашга ёрдам берадиган комплекс гигиеник, даволаш-профилактик чора-тадбирларнинг самарадорлиги натижасида хавф гуруҳлари ажратишда комплекс режани ишлаб чиқиш ва жарроҳлик тактикасининг табақалаштирилган алгоритми ишлаб чиқилганлиги ва ушбу алгорт асосида қорин бўшлиғи ҳамда кўкрак қафаси аъзоларида эхинококк кисталари жойлашганда янги ишлаб чиқилган эхинококэктомияни амалга оширишнинг техник жиҳатлари оқибатида асоратларни олдини олиш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур ишлаб чиқилган эндемик ҳудудларида профилактик чора-тадбирларни амалга ошириш натижасида эхинококк касаллиги билан касалланиш хавфи ва ташхисланган беморларни олиб боришнинг клиник олди ва клиник босқичларида қайтмас асоратларнинг ривожланиши (кистанинг йиринглаши, асратланиши, диссеминация, асоратлар, ногиронлик, тез-тез шифохонагага ётқизиш) 80-90% гача камайиши, вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик муддатларини қисқартириш ҳисобига 241178100 сўм маблағлари иқтисод қилинади;
бешинчи илмий янгилик: эхинококкознинг турли клиник шаклларида танланган гигиеник кўникмалар, пархез даволаш тартиби, комплекс антипаразитар ва иммунологик коррекциялаш ҳамда кам инвазив аралашувларда киста бўшлиғига ишлов бериш орқали асоратларнинг камайиши ва даволаш самарадорлигининг ўрни исботланганлиги бўйича таклифлар Андижон давлат тиббиёт институтининг мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 2025 йил 26 июнда 6i-/601-u-сон билан тасдиқланган «Эхинококк касаллигида комплекс даволовчи-профилактик ва гигиеник тадбирлар алгоритми» ҳамда 6i-/591-u-сон билан тасдиқланган «Эхинококк касаллигида беморларни клиник босқичда олиб боришда даволаш-диагностика алгоритмини шакллантириш» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Фарғона вилояти бошқармаси бўйича 06.09.2025 йилдаги 4-сон, Наманган вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси бўйича 04.08.2025 йилдаги 175-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги Андижон вилояти бошқармаси бўйича 10.01.2026 йилдаги 04/5-сон, Фарғона вилояти соғлиқни сақлаш бошқармаси бўйича 01.08.2025 йилдаги 157-сон ҳамда Санитария-эпидемиологик осойишталиги ва жамоат саломатлиги Наманган вилояти бошқармаси бўйича 13.10.2025 йилдаги 01/01-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 16 февралдаги 03/65-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: эхинококк касаллигининг турли шаклларида даволаш парҳезини қўллаган ҳолда комплекс антипаразитар ва иммунологик коррекция билан цитологик тадқиқот натижаларига асосланиб, кам инвазив аралашувларда киста бўшлиғини даволашда гермитсидларни қўллаш соф зарарсизлантирилган юқори сифатга эга рационни жорий қилиш, саломатлик ҳолатини яхшилаш, асоратларни камайтириш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур ишлаб чиқилган эндемик ҳудудларида профилактик чора-тадбирларни амалга ошириш натижасида эхинококк касаллиги билан касалланиш хавфи ва ташхисланган беморларни олиб боришнинг клиник олди ва клиник босқичларида қайтмас асоратларнинг ривожланиши (кистанинг йиринглаши, асратланиши, диссеминация, асоратлар, ногиронлик, тез-тез шифохонагага ётқизиш) 80-90% гача камайиши, вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик муддатларини қисқартириш ҳисобига 241178100 сўм маблағлари иқтисод қилинади.
