Турдиев Шахриддин Эрхоновичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Тижорат банкларининг ипотекали кредитлаш амалиётини такомиллаштириш”, 08.00.07 – “Молия, пул муомаласи ва кредит”
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: 
Илмий раҳбар: Бердияров Бахриддин Тавашарович, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ташкент Интернатионал университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент кимё-технология институти, DSc.03/2026.31.01.1.42.02
Расмий оппонентлар: Султонмуродов Бобир Баходирович, иқтисодиёт фанлари доктори, доцент; Исмаилов Дилшод Анваржонович иқтисодиёт фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Самарқанд иқтисодиёт ва сервис институти 
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Ўзбекистон тижорат банкларининг ипотекали кредитлаш амалиётини такомиллаштиришга қаратилган таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ипотека кредитлари бўйича ахборотларнинг турличалигини (асимметриясини) камайтиришда мижознинг молиявий интизоми, тўлов одати, транзакция фаоллиги ва кредит тарихини баҳоловчи «Мортгаге Беҳавиоур Сcоре (МБС)» мезони ишлаб чиқилган ва уни «паст рискли» – 80 ≤ МБС ≤ 100, «ўрта рискли» – 65 ≤ МБС < 80, «рискли ҳолат» – 50 ≤ МБС < 65 ва «юқори рискли» – 0 ≤ МБС < 50 сифатида баҳолаш таклиф этилган;
кам таъминланган аҳоли қатламларига берилган ипотека кредитлари бўйича рискларни камайтиришда гаров объектининг ликвидлилигини уй-жойнинг таъмир ҳолати, жойлашуви, қурилиш материали ва бозорда сотилиш даврийлиги каби омиллар асосида баллаштириш ва ликвидлилик коеффициенти орқали гаров қийматини қайта ҳисоблаш таклиф этилган;
субсидия ҳажмининг камида 40%ини иккиламчи бозор ипотекасига йўналтириш, ипотека мезонларини бирламчи бозорда ПТИ≤40 ва ЛТВ≤80 сифатида, иккиламчи бозорда ПТИ≤30 ва ЛТВ≤70 даражасида белгилаш ҳамда уй-жой инфляциясини назорат қилиш учун субсидия ва бозор нархи ўртасидаги муносабатни реал вақтда кузатиш орқали субсидиялаш тизимини қайта шакллантириш асосланган; 
ипотека субсидияларини макроиқтисодий циклга мос равишда калибрлашда инфляция йиллик 8%дан ошганда ва уй-жой нархи бир йилда 10%дан ўсганда субсидия ҳажмини қисқартириш, аксинча инфляция пасайганда ва уй-жой нархи барқарорлашганда эгилувчан ипотека субсидия сиёсатини юритиш таклиф этилган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тижорат банкларида ипотекали кредитлаш амалиётини такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
ипотека кредитлари бўйича ахборотларнинг турличалигини (асимметриясини) камайтириш мақсадида мижознинг молиявий интизоми, тўлов одати, транзакция фаоллиги ва кредит тарихини баҳоловчи «Мортгаге Беҳавиоур Сcоре (МБС)» кўрсаткичи ишлаб чиқилган ва уни «паст рискли» – 80 ≤ МБС ≤ 100, «ўрта рискли» – 65 ≤ МБС < 80, «рискли ҳолат» – 50 ≤ МБС < 65 ва «юқори рискли» – 0 ≤ МБС < 50 сифатида баҳолаш таклифи чет эл капитали иштирокидаги «Ҳамкорбанк» акциядорлик тижорат банкининг 2026-2030 йилларда «Ипотека кредитларини барқарор ривожлантириш» дастурига ҳамда АТ «Алоқабанк»нинг 2024-2026-йилларга мўлжалланган ривожланиш стратегиясига киритилган (ЧЕКИ «Ҳамкорбанк» АТБнинг 2025-йил 12-декабрдаги 3556/13-1901-сонли ҳамда АТ «Алоқабанк»нинг 2025-йил 11-декабрдаги 05-04/6236-сонли маълумотномалари). Натижада, ипотека кредитлари бўйича муаммоли кредитлар даражаси 18%гача қисқарган, юқори рискли ипотека қарзлари бўйича рисклар олдиндан аниқланган, паст рискли мижозларга енгиллаштирилган шартлар жорий этилган, ҳамда давлат субсидиялари манзилли тақсимланган;
кам таъминланган аҳоли қатламларига берилган ипотека кредитлари бўйича рискларни камайтириш мақсадида гаров объектининг ликвидлилигини уй-жойнинг таъмир ҳолати, жойлашуви, қурилиш материали ва бозорда сотилиш даврийлиги каби омиллар асосида баллаштириш ва ликвидлилик коеффициенти орқали гаров қийматини қайта ҳисоблаш таклифи чет эл капитали иштирокидаги «Ҳамкорбанк» акциядорлик тижорат банкининг 2026-2030-йилларда «Ипотека кредитларини барқарор ривожлантириш» дастурига ҳамда АТ «Алоқабанк»нинг 2024-2026-йилларга мўлжалланган ривожланиш стратегиясига киритилган (ЧЕКИ «Ҳамкорбанк» АТБнинг 2025-йил 12-декабрдаги 3556/13-1901-сонли ҳамда АТ «Алоқабанк»нинг 2025-йил 11-декабрдаги 05-04/6236-сонли маълумотномалари). Натижада, ипотека кредитлари портфелидаги юқори рискли кредитлар улуши 34 %гача камайган, гаров қиймати сунъий равишда юқори баҳоланишининг олди олинган, ҳамда жойлашуви ноқулай, таъмир талаб ва ликвидлиги паст уйлар гаров сифатида реал баҳолангани учун банклар кредит ҳажмини аниқ риск даражасига мос ҳолда белгилаш амалиёти ҳисобига НПЛ даражаси 3,8 %гача пасайган;
субсидия ҳажмининг камида 40%ини иккиламчи бозор ипотекасига йўналтириш, ипотека мезонларини бирламчи бозорда (Паймент-то-Инcоме) ПТИ≤40 ва ЛТВ≤80 сифатида, иккиламчи бозорда ПТИ ≤ 30 ва ЛТВ ≤ 70 даражасида белгилаш ҳамда уй-жой инфляциясини назорат қилиш учун субсидия ва бозор нархи ўртасидаги муносабатни реал вақтда кузатиш орқали субсидиялаш тизимини қайта шакллантириш таклифи чет эл капитали иштирокидаги «Ҳамкорбанк» акциядорлик тижорат банкининг 2026-2030-йилларда «Ипотека кредитларини барқарор ривожлантириш» дастурига ҳамда АТ «Алоқабанк»нинг 2024-2026-йилларга мўлжалланган ривожланиш стратегиясига киритилган (ЧЕКИ «Ҳамкорбанк» АТБнинг 2025-йил 12-декабрдаги 3556/13-1901-сонли ҳамда АТ «Алоқабанк»нинг 2025-йил 11-декабрдаги 05-04/6236-сонли маълумотномалари). Натижада, ипотека субсидиялари-нинг 32% иккиламчи бозорга йўналтирилган ҳамда ипотека кредитига сотилаётган уй-жой нархларининг тез ва сунъий ўсиши чекланиши ҳисобига субсидияли ипотека кредитлари ҳажми 21%га кўпайган ва бу бозорда рақобат ва барқарорлик ошишига, субсидиялар орқали «асоссиз қурилиш буми» юзага келиши хавфининг камайишига, банк ипотека портфелида риск балансини сақлаш имконини яратган;
ипотека субсидияларини макроиқтисодий циклга мос равишда калибрлаш мақсадида инфляция йиллик 8 %дан ошганда ва уй-жой нархи бир йилда 10 %дан зиёд ўсганда субсидия ҳажмини қисқартириш, аксинча инфляция пасайганда ва уй-жой нархи барқарорлашганда эгилувчан ипотека субсидия сиёсатини юритиш таклифи чет эл капитали иштирокидаги «Ҳамкорбанк» акциядорлик тижорат банкининг 2026-2030-йилларда «Ипотека кредитларини барқарор ривожлантириш» дастурига ҳамда АТ «Алоқабанк»нинг 2024-2026-йилларга мўлжалланган ривожланиш стратегиясига киритилган (ЧЕКИ «Ҳамкорбанк» АТБнинг 2025-йил 12-декабрдаги 3556/13-1901-сонли ҳамда АТ «Алоқабанк»нинг 2025-йил 11-декабрдаги 05-04/6236-сонли маълумотномалари). Натижада, уй-жой нархининг ортиқча ўсиш суръати 22%га пасайган, бозор «қизиши» хавфи 30–45%га камайган ва ипотека талабининг барқарор ривожланиши таъминланган.