Хасанов Шахбоз Хасановичнинг 
техника фанлари доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Тезлатгич мажмуаларида келтирилган радиоактивлик ва ходимларнинг доза юкламалари”, 01.04.01 – Экспериментал физиканинг асбоблари ва усуллари.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2021.2. DSc/Т430.
Илмий маслаҳатчи: Ташметов Маннаб Юсупович, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ядро физикаси институти, DSc.05/2025.27.12.FM/Т.13.01.
Расмий оппонентлар: Раджабов Сали Аширович, физика-математика фанлари доктори, катта илмий ходим; Курбанов Бахтияр Ибрагимович, техника фанлари доктори, профессор; Музафаров Амрулло Мустафоевич, кимё фанлари доктори, профессор. 
Етакчи ташкилот: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади тезлаткич қурилмалари иш режимларида юзага келадиган радиоактивлик ва доза юкламаларини таҳлил қилиш асосида ходимларининг радиацион хавфсизлигини комплекс баҳолаш ва оптималлаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
оғир ионлар тезлатгичларида тиббиёт ходимларининг нурланиш дозаларини баҳолаш учун даволаш залининг таркибий қисмларини батафсил моделлаштириш ва алоҳида изотопларнинг умумий доза юкига қўшадиган миқдорий ҳиссасини аниқлашга имкон берувчи босқичма-босқич чиқариб ташлаш усулини қўллашга асосланган ҳисоб-тажриба методикаси ишлаб чиқилган ҳамда экспериментал равишда тасдиқланган;
биринчи марта радионуклидларнинг тциклик тўпланиши ва парчаланиши билан олтита мустақил контур бўйлаб бир вақтда кузатиладиган икки турдаги нурланиш йўқотишлари (қувурларда бир жинсли ва нишонларда нуқтавий) ҳамда сув айланишининг реал динамикасини ҳисобга олган ҳолда юқори интенсивликдаги оғир ион тезлатгичлари совутиш суви активланишини тизимли моделлаштириш методикаси ишлаб чиқилган;
тиббий оғир ион тезлатгичнинг кўп қанотли коллиматорида 176Та, 175Та, 177W радионуклидларининг ҳосил бўлиши аниқланган, ҲИАФ тезлатгич комплексининг совутиш сувида доминант изотоплар (15О, 3Ҳ, 11C, 7Бе, 13Н) нинг келтирилган активлиги ва таркиби аниқланган ҳамда 30 йилгача бўлган даврда радиоактивликни башорат қилиш имконини берадиган, узоқ яшовчи 3Ҳ ва 14C нуклидлар тўпланишининг аналитик боғлиқлиги олинган;
биринчи марта протон терапияси маркази учун ФЛУКА муҳитида нуқтавий сканерлаш режимида нур манбасини энергия қатламлари бўйича стратификациялаш усули ишлаб чиқилган, у СОУРCЕ.ф фойдаланувчи қуйи дастури орқали амалга оширилган бўлиб, реал клиник режалар асосида фракцияланган нурлантириш жараёнида келтирилган активликнинг тўпланишини ҳисобга олиши билан фарқланади; ишлаб чиқилган усулни 8 нафар беморга қўллаш натижасида даволаш курси давомида кузатувчи шахсларнинг нурланиш дозалари 7,47×10-2 мЗв дан ошмаслиги, шунингдек келтирилган активлик туфайли беморнинг қўшимча дозасини бир сеанс учун 48,9 мкЗв ни ташкил этиши аниқланган;
биринчи марта доза майдонларини уч ўлчамли хариталаш ҳамда синхротрон манбаи хизмат кўрсатувчи ходимларининг ҳаракат траекторияларини оптималлаштириш алгоритмига асосланган, юқори қувватли залда доза юкини 68% га камайтиришни таъминловчи индивидуал нурланиш дозаларини камайтириш усули ишлаб чиқилган;
траекторияларни оптималлаштириш алгоритмини реал вақт режимидаги позициялаш тизими билан интеграция қилиш ҳамда доза майдонининг статик ва динамик таркибий қисмларини алоҳида ҳисобга олишга асосланган, ходимларнинг ҳаракат йўналиши бўйлаб узлюксиз дозиметрик назоратни таъминловчи радиацион хавфсизликни оператив бошқариш консепсияси таклиф этилган;
оғир ионли нурлантириш марказининг ишчи зоналарида қолдиқ доза майдонларининг фазовий нотекислиги (нотекислик коеффициенти ~1,4) аниқланган ва миқдорий тавсифланган; йиллик дозалари 0,470–0,728 мЗв диапазонида бўлган ходимларда доза юкламаларининг шаклланиши бемор танасининг келтирилган активлиги ҳамда кўп қанотли коллиматор конструксиясининг қўшма ҳиссаси билан белгиланиши исботланган;
юқори интенсивликдаги оғир ионли тезлатгич фаолияти жараёнида ҳосил бўладиган активлаштирилган сув билан муомала қилиш бўйича комплекс техник ечим илмий асосланган ва амалиётга жорий этиш учун таклиф қилинган; тизим параметрларини оптималлаштириш, жумладан умумий сиғими 120 м3 бўлган сақлаб туриш резервуарларини ва қалинлиги 1 см бўлган маҳаллий қўрғошин ҳимоясини жорий этиш доза қувватини 6 баравар камайтиришни таъминлайди ва Радиологик ҳимоя бўйича халқаро комиссия таклифларини тўлиқ қаноатлантиради.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: Тезлаткич қурилмалари ходимларининг радиацион хавфсизлигини комплекс баҳолаш ва оптималлаштириш бўйича олинган натижалар асосида:
ходимларнинг индивидуал нурланиш дозаларини баҳолаш бўйича ишлаб чиқилган ҳисоб-тажриба методикаси Чонгқинг университетининг Ултратез ўтиш жараёнлари лабораториясида № 2023CДЖХЙ-004 ва № 12305351-рақамли тадқиқот лойиҳалари доирасида ЛУТФ 500 МеВ қурилмасининг иш зоналарида қолдиқ доза майдонларини хариталаштиришда қўлланилган (Чонгқинг университети Ултратез ўтиш жараёнлари лабораториясининг 2026 йил 14 майдаги № 122026УЗ хати). Усулдан фойдаланиш хизмат кўрсатувчи ходимларнинг ҳаракат маршрутларини оптималлаштириш ва қурилманинг юқори қувватлар залида доза юкламасини камайтириш бўйича тавсиялар ишлаб чиқиш имконини берган;
юқори интенсивликдаги оғир ион тезлаткичларининг совутиш сувини активланишини тизимли моделлаштиришнинг ишлаб чиқилган усули; нуқтавий сканерлаш режимида даста манбасини стратификация қилиш ва ходимларнинг индивидуал нурланиш дозаларини камайтириш бўйича ишлаб чиқилган усуллар, ходимларнинг доза юкламаларини баҳолаш натижалари Шри-Ланка Атом энергиясини тартибга солиш кенгаши томонидан миллий норматив талаблар ва аниқ обектларнинг хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда тезлаткичлар асосидаги тиббий ва илмий-тадқиқот қурилмаларининг норматив экспертизаси, радиацион хавфсизлигини баҳолаш, режалаштириш ва истиқболли ривожлантириш учун техник маълумотнома материали сифатида эътироф этилган (Сри Ланка Атомиc Энергй Регулаторй Cоунcил нинг 2026 йил 30 апрелдаги хати). Натижалардан фойдаланиш радиологик ҳимоянинг халқаро амалиётини ва тезлаткич технологияларида доза юкламаларини оптималлаштириш усулларини такомиллаштиришга ҳисса сифатида эътироф этилган;
ходимларнинг радиацион хавфсизлигини оператив бошқаришнинг таклиф этилган консепсияси Харбин муҳандислик университетининг Ядро фани ва технологиялари коллежида тезлаткич қурилмаларида радиацион хавфсизлик, келтирилган радиоактивлик ва ходимлар нурланишини баҳолаш билан боғлиқ тадқиқотларда қўлланилган (Харбин муҳандислик университети Ядро фани ва технологиялари коллежининг 2026 йил 6 майдаги маълумотномаси). Консепсиядан фойдаланиш индивидуал дозаларни узлюксиз назорат қилган ҳолда радиацион назорат зоналарида ходимлар ҳаракатини оптималлаштириш имконини берган;
тезлаткич қурилмалари ходимларининг доза юкламаларини ФЛУКА дастурий кодидан фойдаланган ҳолда келтирилган радиоактивликни Монте-Карло усулида моделлаштириш ва қолдиқ доза қувватини экспериментал ўлчашга асосланган ҳолда баҳолашнинг ишлаб чиқилган ҳисоб-тажриба методикаси Ш. Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети ядро физикаси ва астрономия кафедрасининг ўқув жараёнига жорий этилган (Ш. Рашидов номидаги Самарқанд давлат университетининг 2026 йил 20 февралдаги № 7 кафедра мажлиси баённомаси). Методикадан фойдаланиш тиббиёт физикаси, дозиметрия ва замонавий тезлаткич мажмуаларининг радиацион хавфсизлиги соҳасидаги мутахассисларни тайёрлашни такомиллаштиришга ёрдам берган;
тезлаткич муҳитида радионуклидлар ҳосил бўлиши ва активланиш жараёнлари таҳлили хорижий олимлар томонидан фойдаланилган (халқаро илмий журналлардаги ҳаволалар: Радиатион Пҳйсиcс анд Чемистрй, 2024. 221, 111751; Жоурнал оф Радиатион Протеcтион анд Ресеарч. 2025. Вол. 50, № спc1. пп. 95-104; Нуcлеар Инструменц анд Метҳодс ин Пҳйсиcс Ресеарч Сеcтион Б: Беам Интераcтионс wитҳ Материалс анд Атомс, 2025. 566, 165777; Жоурнал оф Радиологиcал Протеcтион, 2025. Вол. 45, № 2, п. 023501; Жоурнал оф Радиоаналйтиcал анд Нуcлеар Чемистрй, 2024. Вол. 333, № 11, пп. 5277-5281; Ҳигҳ Поwер Ласер анд Партиcле Беамс, 2025, Вол. 37: 066002). Натижалардан фойдаланиш хорижий олимларга тезлаткич қурилмаларида келтирилган радиоактивликни ва ходимларнинг радиацион ҳимоясини баҳолаш усулларини такомиллаштириш, шунингдек ушбу йўналишдаги тадқиқотларнинг долзарблигини асослаш имконини берган;
ҲИАФ (Ҳигҳ Интенситй Ҳеавй-Ион Аccелератор Фаcилитй) қурилмасида нишонлар ва даста ютгичларидаги келтирилган радиоактивлик таҳлили хорижий олимлар томонидан фойдаланилган (халқаро илмий журналлардаги ҳаволалар: Фусион Энгинееринг анд Десигн, 2025. Вол. 211, 114802; Жоурнал оф Инструментатион, 2024. Вол. 19, № 12, Т12004; Жоурнал оф Радиологиcал Протеcтион, 2025. Вол. 45, № 2, п. 023501; Нуcлеар Инструменц анд Метҳодс ин Пҳйсиcс Ресеарч Сеcтион Б: Беам Интераcтионс wитҳ Материалс анд Атомс, 2024. Вол. 549, 165277). Натижалардан фойдаланиш хорижий илмий жамоаларга тезлаткич қурилмаларининг нишонлари ва даста ютгичларидаги келтирилган радиоактивликни ҳисоблаш усулларини такомиллаштириш, материаллар ва радиацион ҳимоя параметрларини танлашни асослаш, шунингдек қолдиқ доза майдонларини баҳолаш ва активлашган компонентлар билан ишлаш ёндашувларини ривожлантириш имконини берган.