Мангасарян Арсен Арсеновичнинг 
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси хақида эълон

I.    Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “CОВИД-19 ни бошидан ўтказган кекса беморларда артериал гипертензиянинг клиник-диагностик хусусиятлари ва унинг асоратларини олдини олиш чора-тадбирлари” 14.00.43-Профилактик тиббиёт (тиббиёт фанлари)
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.1.PhD/Тib5701.
Илмий раҳбар: Тулабоева Гавхар Мирокборовна, тиббиёт фанлари бўйича  доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти, PhD.06/2025.27.12.Тib.21.02.
Расмий оппоненетлар: Турсунов  Хатам  Хасанбаевич, тиббиёт фанлари бўйича  доктори, профессор; Каримова  Мукима Мухамадсодиковна, тиббиёт фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат тиббиёт университети Чирчик филиали.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик
II. Тадқиқотнинг мақсади: COVID-19 ўтказган кекса ёшдаги шахсларда артериал гипертензиянинг клиник-диагностик хусусиятларини аниқлаш ва унинг асоратларини олдини олиш бўйича самарали ёндашувларни ишлаб чиқиш.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
артериал гипертензия билан оғриган ва COVID-19 инфекциясини ўтказган кекса ёшдаги беморларда эндотелиал дисфункция натижасида стандарт терапия фонида систолик ва диастолик артериал қон босимининг оптимал мақсадли кўрсаткичларига эришилмаганлиги, концентрик ремоделланиш (RWT > 0,42) ва чап қоринча деворлари гипертрофияси (IVS > 11 mm) устунлик қилганлиги, чиқариш фракцияси эса паст даражада сақланганлиги (EF < 50%) аниқланган;
артериал гипертензия билан оғриган ва COVID-19 инфекциясини ўтказган беморларда прояллиғланиш цитокинлари (IL-6, TNF-α) даражасининг ошиши ҳамда прооксидантлар ва антиоксидант тизим ўртасидаги дисбаланс, K+ ва Mg2+ танқислиги, NO ишлаб чиқарилишининг камайиши билан намоён бўлувчи метаболик бузилишлар туфайли коморбид ҳолатлар, жумладан қандли диабет, бўлмачалар фибрилляцияси ва қоринчалар экстрасистолияси сезиларли даражада оғирлашганлиги аниқланган;
COVID-19 инфекциясини ўтказган артериал гипертензияли беморларда гипертоник кризлар, юрак етишмовчилигининг прогрессияси ва резистент гипертензия каби асоратлар юқори частотада учраган бўлиб, бу персистирловчи эндотелиал дисфункция, қон томир деворининг қаттиқлашиши ҳамда РААТ (ренин-ангиотензин-алдостерон тизими) фаоллашуви билан боғлиқ эканлиги исботланган;
монотерапияни комбинирланган гипотензив даволаш схемасига (АПФ ингибиторлари + кальций антагонистлари + диуретиклар) босқичма-босқич алмаштиришга асосланган профилактик чора-тадбирлар методикаси COVID-19 инфекциясини ўтказган беморларда гипертоник кризлар, концентрик ремоделланиш, юрак етишмовчилигининг прогрессияси ва юрак-қон томир асоратлари хавфини камайтиришга асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.        
Юрак-қон томир касалликлари (ЮҚТК) бўлган ва COVID-19 инфекциясини бошидан кечирган кекса ёшдаги беморларда артериал босимни эрта аниқлаш ва унинг клинико-диагностик аҳамияти бўйича олинган илмий натижалар Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техника кенгашининг 2025 йил 17 июлдаги №22/45-сонли хулосасига асосан:
биринчи илмий янгилик: COVID-19 инфекциясини бошидан кечирган кекса беморларда клиник ҳолат баҳоланганда, уларда постковид даврида ҳам клиник ноустуворлик сақланиб қолганлиги аниқланди. Систолик ва диастолик артериал босим даражалари ўтказилаётган даволашга қарамай мақсадли оптимал кўрсаткичларга эриша олмаган. Шунингдек, концентрик ремоделлаш ва чап қоринча гипертрофияси ҳолатлари устун бўлган, чиқариш фракцияси эса COVID-19 инфекцияси билан боғлиқ бўлмаган гуруҳ билан солиштирилганда анча паст бўлган. Ушбу маълумотлар асосида «COVID-19 инфекциясини бошидан кечирган кекса ёшли шахсларда артериал гипертониянинг клинико-диагностик хусусиятлари ва унинг асоратларининг олдини олиш» мавзусидаги методик тавсия ишлаб чиқилди ва Central Asian Medical University Илмий кенгашининг 2025 йил 5 мартдаги №8-сонли баённомасига асосан тасдиқланди. Ушбу таклиф Фарғона вилояти Республика ихтисослаштирилган кардиология маркази ҳудудий филиали (2025 йил 12 майдаги №25-сонли буйруқ) ва Фарғона шаҳридаги 2-Оилавий поликлиника (2025 йил 16 майдаги №307-11-169-DOP/2025-сонли буйруқ) амалиётига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: олинган илмий натижаларнинг амалиётдаги аҳамияти шундаки, у COVID-19 инфекциясини бошидан кечирган кекса ёшли ЮҚТК бўлган беморларда зарарли артериал гипертонияни эрта аниқлаш ва унинг ривожланишини башорат қилиш самарадорлигини оширади. Шунингдек, хавф омилларини назорат қилиш тизими ишлаб чиқилган. Иқтисодий самарадорлиги: харажатлар самарадорлиги кўрсаткичларини ҳисоблаш шундан далолат бердики, асосий гуруҳдаги беморларни даволаш бошқаруви иқтисодий жиҳатдан мақбулроқ бўлган. Стабил стенокардия, сурункали юрак етишмовчилиги каби касалликларни бартараф этишда индивидуал ёндашув тавсия этилган. 
       иккинчи илмий янгилик: тадқиқот жараёнида COVID-19 инфекциясини бошидан кечирган артериал гипертонияли беморларда бир қатор коморбид ҳолатлар — қандли диабет, юрак ишемик касалликлари, семизлик, атриал фибрилляция ва қоринчадан ташқари экстрасистолия каби ҳолатлар анча юқори даражада учрагани аниқланди. Ушбу таклиф ҳам Фарғона вилояти Республика ихтисослаштирилган кардиология маркази ҳудудий филиали (2025 йил 12 майдаги №25-сонли буйруқ) ва Фарғона шаҳридаги 2-Оилавий поликлиника (2025 йил 16 майдаги №307-11-169-DOP/2025-сонли буйруқ) амалиётига жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: олинган натижалар COVID-19 инфекциясини бошидан кечирган кекса беморларда ҳаёт сифатини яхшилаш, асоратлар, эрта ногиронлик ва ўлим ҳолатларини камайтиришга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: бир йиллик кузатув давомида беморларнинг ўртача харажатлари таҳлили шундан далолат бердики, COVID-19 билан касалланган гуруҳда ўртача харажатлар 910000 сўмни ташкил этган, асосан хусусий клиникаларда текширувлар ва хусусий тез ёрдам чақириш билан боғлиқ бўлган. Назорат гуруҳида ушбу кўрсаткич 770000 сўмни ташкил этган. Иқтисодий самарадорликни ҳисоблаш шуни кўрсатдики, COVID-19 инфекцияси билан касалланмаган гуруҳда бошқарув анча самарали бўлган. 
       учинчи илмий янгилик: бир йиллик кузатув давомида COVID-19 инфекциясини бошидан кечирган артериал гипертонияли кекса беморларда гипертоник кризлар, юрак етишмовчилигининг авж олиши, резистент гипертония ва такрорий госпитализациялар кўп учрагани аниқланган. Ушбу таклиф ҳам Фарғона вилояти Республика ихтисослаштирилган кардиология маркази ҳудудий филиали (2025 йил 12 майдаги №25-сонли буйруқ) ва Фарғона шаҳридаги 2-Оилавий поликлиника (2025 йил 16 майдаги №307-11-169-DOP/2025-сонли буйруқ) амалиётига жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: олинган илмий натижалар COVID-19 инфекциясини бошидан кечирган ЮҚТКли кекса беморларда артериал гипертонияни эрта аниқлаш, миокарддаги сурункали яллиғланиш маркерлари (С-реактив оқсил, фибриноген) ва анамнездаги ЮҚТК касалликларининг авж олишини башорат қилиш орқали фатал асоратларнинг олдини олиш, беморлар ҳаёти сифатини яхшилаш, асоратлар, эрта ногиронлик ва ўлим хавфини камайтиришга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: COVID-19 билан касалланган гуруҳда ўртача харажатлар 910000 сўмни ташкил этган, бу маблағлар асосан хусусий тиббий хизмат ва текширувларга сарфланган. Назорат гуруҳида бу кўрсаткич 770000 сўмни ташкил этган. Ҳисоб-китоблар шуни кўрсатдики, COVID-19сиз гуруҳдаги бошқарув анча иқтисодий самарали бўлган. 
тўртинчи илмий янгилик: COVID-19 инфекциясини бошидан кечирган кекса ёшдаги беморларда гипертоник кризлар ва юрак-қон томир асоратлари хавфини камайтириш мақсадида профилактикага йўналтирилган махсус алгоритм ишлаб чиқилди. У ушбу элементларни ўз ичига олади: ҳолатни мунтазам мониторинг қилиш, даволашни оптималлаштириш, аниқланган патогенетик механизмларга мақсадли таъсир кўрсатиш ҳамда асоратлар хавфини камайтиришга қаратилган комплекс чора-тадбирлар. Ушбу таклиф Фарғона вилояти Республика ихтисослаштирилган илмий-амалий тиббиёт марказининг ҳудудий филиали (2025 йил 12 май, №25-сонли буйруқ) ва Фарғона шаҳридаги 2-Оилавий поликлиника (2025 йил 16 май, №307-11-169-DOP/2025-сонли буйруқ) амалиётига жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: тавсия этилган даволаш усулларининг амалиётга жорий этилиши стационарда даволаниш муддатини, амбулатор даволаниш даврини, вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизликни қисқартиришга, ногиронлик ва ўлим ҳолатларини камайтиришга ёрдам берди. Олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, COVID-19 инфекциясини бошидан кечирган артериал гипертонияли кекса беморларда клиник ҳолат, гемодинамик кўрсаткичлар, юрак ритми, липид ва биокимёвий алмашинувда жиддий бузилишлар кузатилган. 1-гуруҳ беморларида (COVID-19ни бошидан кечирганлар) клиник белгилари — умумий заифлик, нафас қисиши, бош оғриғи, бош айланиши — COVID-19 билан касалланмаган беморларга нисбатан анча кўпроқ учраган. Бу натижалар COVID-19дан кейинги даврдаги артериал гипертонияли кекса беморларни даволашда индивидуал ёндашувни, гемодинамик ва метаболик кўрсаткичларни кучайтирилган назорат қилишни, аритмияларнинг олдини олишни, коморбид ҳолатларни коррекция қилишни ҳамда даволаш самарадорлигини оширишни зарурлигини таъкидлайди. Иқтисодий самарадорлиги: Тавсия этилган даволаш усулларини клиник хусусиятлар ва касаллик кўрсаткичларига мос равишда қўллаш натижасида 1-гуруҳда беморлар сони 2-гуруҳга нисбатан кўпроқ бўлган бўлса-да, 2-гуруҳдаги беморларнинг молиявий харажатлари камайган. Умумий иқтисодий самарадорлик 12250000 сўмни ташкил этди, бу эса 22,45% кам харажат деганидир. Ҳисоб-китоб натижалари профилактик тадбирларга кетадиган харажатларнинг камайишини кўрсатди.

Yangiliklarga obuna bo‘lish