Баймурадов Равшан Раджабовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Меъёрда ва тажрибада моделлаштирилган алиментар микроэлементозда буйраклар ва уруғдонлар тузилишининг морфофункционал хусусиятлари” 14.00.02- Морфология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.4.DSc/Tib1162
Илмий маслаҳатчи: Тешаев Шухрат Жумаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.05.01 
Расмий оппонентлар: Баландина Ирина Анатольевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор (Россия Федерацияси); Орипов Фирдавс Суръатович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Ибодзода Саидмуким Тиллохуджа, тиббиёт фанлари доктори, профессор (Тожикистон).
Етакчи ташкилот: Остона тиббиёт университети.
II. Тадқиқотнинг мақсади меъёрда ҳамда алиментар магний, темир, селен, рухнинг алоҳида ва комбинирланган танқисликларида оқ зотсиз каламушлар буйраклари ва уруғдонларининг морфологик, морфометрик кўрсаткичларини ўрганишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк марта алиментар микроэлементознинг алоҳида шаклларида буйрак ва уруғдонларда юзага келадиган дифференсиал морфологик ва морфометрик ўзгаришлар, хусусан, магний танқислигида буйракларда каналча-интерстициал ўзгаришлар ва уруғдонларда сперматоген эпителий юпқалашуви устун бўлиши, темир танқислигида буйракларда томир-коптокча аппаратининг реактив ўзгаришлари ва уруғдонларда герминатив ҳужайралар камайиши, селен танқислигида базал мембрана қалинлашуви, найча эпителийси дистрофияси ва сперматоген қатлам дезорганизацияси, рух танқислигида эса буйрак найча эпителийси атрофияси, коптокчалар зичлиги камайиши ҳамда уруғдонларда мейоз-постмейоз қатор ҳужайраларининг камайиши билан ифодаланувчи ўзига хос органоспецифик морфологик белгилар асосланган; 
илк марта магний, темир, рух ва селеннинг комбинирланган танқислиги шароитида буйрак ва уруғдонларда энг чуқур морфофункционал ўзгаришлар шаклланиши, яъни буйракларда томир-коптокча ва каналча аппаратининг кескин ремоделланиши, гломеруляр зичликнинг пасайиши ва эпителиал атрофиянинг кучайиши, уруғдонларда эса сперматоген эпителий атрофияси, сперматоцитлар, сперматидлар ва сперматозоидлар сонининг кескин камайиши, интерстициал фиброз ва Лейдиг ҳужайралари камайиши аниқланиб, комбинирланган микроэлемент танқислигининг синергик зарарли таъсири исботланган;
гистокимёвий текширувларда микроэлемент танқислигининг турли шаклларида буйракларда гликоконъюгатлар ва базал мембрана компонентларининг қайта тақсимланиши, уруғдонларда эса интерстициал ва перитубуляр коллаген толаларининг ортиши аниқланиб, ушбу ўзгаришлар айниқса рух ва комбинирланган танқисликда яққол ифодаланиб, буйрак ва уруғдон стромал компонентларида морфологик қайта тузилиш белгилари мавжудлиги исботланган; 
буйрак тўқимасида E-cadherin, α-SMA ва Bcl-2 маркерлари экспрессиясининг микроэлемент танқислиги шаклларига боғлиқ ўзгариши аниқланиб, E-cadherin экспрессиясининг пасайиши найча эпителийси ҳужайралараро адгезиясининг заифлашувини, α-SMA экспрессиясининг ортиши стромал ва периваскуляр компонент фаоллашувини, Bcl-2 экспрессиясининг камайиши эса эпителиал ҳужайраларнинг шикастланишга чидамлилиги сусайишини кўрсатувчи билвосита иммуноморфологик белги сифатида баҳоланиши асосланган;
уруғдонларда Ki-67 пасайиши сперматоген эпителий пролифератив фаоллиги сусайишини, Bcl-2 камайиши герминатив ҳужайраларнинг шикастловчи таъсирларга сезгирлиги ортишини, андроген рецепторлари экспрессиясининг пасайиши сперматоген эпителийда андроген-регулятор таъсир заифлашувини, VEGF экспрессиясидаги ўзгаришлар эса ангиоген-трофик жавоб номувозанатини билвосита акс эттириши, энг яққол иммуноморфологик силжишлар рух, селен ва комбинирланган танқисликда кузатилиши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларини жорий қилиниши:
Тажрибавий микроэлементозда буйрак ва уруғдондаги морфологик кўрсаткичларининг ўзгаришини ўрганиш натижасида олинган илмий хулосалар асосида:
биринчи илмий янгилик: илк марта алиментар микроэлементознинг алоҳида шаклларида буйрак ва уруғдонларда юзага келадиган дифференсиал морфологик ва морфометрик ўзгаришлар, хусусан, магний танқислигида буйракларда каналча-интерстициал ўзгаришлар ва уруғдонларда сперматоген эпителий юпқалашуви устун бўлиши, темир танқислигида буйракларда томир-коптокча аппаратининг реактив ўзгаришлари ва уруғдонларда герминатив ҳужайралар камайиши, селен танқислигида базал мембрана қалинлашуви, найча эпителийси дистрофияси ва сперматоген қатлам дезорганизацияси, рух танқислигида эса буйрак найча эпителийси атрофияси, коптокчалар зичлиги камайиши ҳамда уруғдонларда меёз-постмеёз қатор ҳужайраларининг камайиши билан ифодаланувчи ўзига хос органоспецифик морфологик белгилар асосланганлиги бўйича таклифлар Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 28.11.2025й 25-м/318-сони билан тасдиқланган «Микроэлементознинг турли шаклларида уруғдонлардаги миқдорий ва сифат ўзгаришларини аниқлаш усули» ва Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 28.11.2025й 25-м/319-сони билан тасдиқланган «Алиментар микроэлементозда буйраклардаги структуравий ўзгаришларни аниқлаш усули» номли услубий тавсияномаларга киритилган. Мазкур тадқиқот усуллари соғлиқни сақлаш амалиёти, жумладан РШТЁИМ Бухоро филиали (13.12.2025 йилдаги 403 – сон буйруқ), Хоразм вилояти Patologik-anatomiya бюроси (29.12.2025 йилдаги 65-сон буйруқ) ҳамда РШТЁИМ  Хоразм филиали (5.02.2026 йилдаги 38 “I” – сон буйруқ), Бухоро вилоят патологик анатомия бюроси (30.12.2025 йилдаги 23-сон буйруқ) амалиётига тадбиқ этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 29-апрелдаги 07/16-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: илк бор алиментар микроэлементознинг алоҳида шаклларида буйрак ва уруғдонларда юзага келадиган органоспецифик морфологик ва морфометрик ўзгаришлар аниқлангани микроэлемент танқислигининг экскретор ва репродуктив тизимларга таъсир механизмларини чуқурроқ тушуниш имконини беради. Магний, темир, селен ва рух танқислигида ривожланадиган ўзига хос морфологик белгиларни аниқлаш буйрак ва уруғдонларда патологик жараёнларни эрта ташхислаш, хавф гуруҳларини шакллантириш ҳамда профилактик ва коррексион тадбирларни илмий асосда режалаштиришга хизмат қилади. Бу эса сурункали буйрак етишмовчилиги ва репродуктив функциянинг бузилиши билан боғлиқ асоратлар ривожланишининг олдини олишга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлиги: микроэлемент танқислигининг ҳар бир шаклига хос морфологик мезонларнинг ишлаб чиқилиши диагностик жараённи мақсадли ташкил этиш, лаборатор ва инструментал текширувларни оптималлаштириш ҳамда ортиқча харажатларни камайтириш имконини беради. Шунингдек, патологик ўзгаришларни эрта аниқлаш ҳисобига касалликларнинг оғир босқичларида қўлланиладиган мураккаб ва қиммат даволаш усулларига эҳтиёж камаяди, бу эса соғлиқни сақлаш тизими ресурсларидан самарали фойдаланишга хизмат қилади. Хулоса: магний, темир, селен ва рух танқислиги шароитида буйрак ва уруғдонларда ўзига хос органоспецифик морфологик ҳамда морфометрик ўзгаришлар ривожланиши исботланди. Аниқланган белгилар микроэлемент танқислигининг экскретор ва репродуктив тизимларга таъсирини баҳолашда муҳим диагностик мезон бўлиб хизмат қилади ҳамда ушбу патологик ҳолатларни эрта аниқлаш ва коррексия қилиш учун илмий асос яратади.
иккинчи илмий янгилик: илк марта магний, темир, рух ва селеннинг комбинирланган танқислиги шароитида буйрак ва уруғдонларда энг чуқур морфофункционал ўзгаришлар шаклланиши, яъни буйракларда томир-коптокча ва каналча аппаратининг кескин ремоделланиши, гломеруляр зичликнинг пасайиши ва эпителиал атрофиянинг кучайиши, уруғдонларда эса сперматоген эпителий атрофияси, сперматоцитлар, сперматидлар ва сперматозоидлар сонининг кескин камайиши, интерстициал фиброз ва Лейдиг ҳужайралари камайиши аниқланиб, комбинирланган микроэлемент танқислигининг синергик зарарли таъсири исботланганлиги бўйича таклифлар Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 28.11.2025й 25-м/318-сони билан тасдиқланган «Микроэлементознинг турли шаклларида уруғдонлардаги миқдорий ва сифат ўзгаришларини аниқлаш усули» ва Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 28.11.2025й 25-м/319-сони билан тасдиқланган «Алиментар микроэлементозда буйраклардаги структуравий ўзгаришларни аниқлаш усули» номли услубий тавсияномаларга киритилган. Мазкур тадқиқот усуллари соғлиқни сақлаш амалиёти, жумладан РШТЁИМ Бухоро филиали (13.12.2025 йилдаги 403 – сон буйруқ), Хоразм вилояти Patologik-anatomiya бюроси (29.12.2025 йилдаги 65-сон буйруқ) ҳамда РШТЁИМ  Хоразм филиали (5.02.2026 йилдаги 38 “I” – сон буйруқ), Бухоро вилоят патологик анатомия бюроси (30.12.2025 йилдаги 23-сон буйруқ) амалиётига тадбиқ этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 29-апрелдаги 07/16-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: магний, темир, рух ва селеннинг комбинирланган танқислиги буйрак ва уруғдонларда энг чуқур ўзгаришларни юзага келтириши аниқлангани кўп омилли микроэлемент етишмовчилиги шароитида юқори хавф гуруҳларини ажратиш, уларни чуқурлаштирилган кузатувга олиш ва оғир асоратларнинг олдини олиш имконини беради. Бу эса айниқса репродуктив саломатлик ва буйрак фаолиятининг узоқ муддатли сақланиши нуқтаи назаридан муҳим амалий аҳамият касб этади. Иқтисодий самарадорлиги: комбинирланган микроэлемент танқислиги шароитида зарарланишнинг синергик характерга эга эканини ҳисобга олиш диагностика ва профилактика тадбирларини индивидуал эмас, балки комплекс тарзда режалаштириш имконини беради. Натижада такрорий текширувлар, кечки босқичдаги даволаш харажатлари ва асоратлар билан боғлиқ қўшимча сарф-харажатларни камайтириш имконияти юзага келади. Хулоса: комбинирланган микроэлемент танқислиги алоҳида микроэлемент етишмовчилигига нисбатан анча оғир ва чуқур морфофункционал шикастланишларни келтириб чиқариши исботланди. Ушбу ҳолат микроэлементозда синергик зарарли таъсир мавжудлигини кўрсатади ва кўп омилли танқисликларни алоҳида клиник-морфологик хавф ҳолати сифатида баҳолаш зарурлигини асослайди.
учинчи илмий янгилик: гистокимёвий текширувларда микроэлемент танқислигининг турли шаклларида буйракларда гликоконъюгатлар ва базал мембрана компонентларининг қайта тақсимланиши, уруғдонларда эса интерстициал ва перитубуляр коллаген толаларининг ортиши аниқланиб, ушбу ўзгаришлар айниқса рух ва комбинирланган танқисликда яққол ифодаланиб, буйрак ва уруғдон стромал компонентларида морфологик қайта тузилиш белгилари мавжудлиги исботланганлиги бўйича таклифлар Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 28.11.2025й 25-м/318-сони билан тасдиқланган «Микроэлементознинг турли шаклларида уруғдонлардаги миқдорий ва сифат ўзгаришларини аниқлаш усули» ва Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 28.11.2025й 25-м/319-сони билан тасдиқланган «Алиментар микроэлементозда буйраклардаги структуравий ўзгаришларни аниқлаш усули» номли услубий тавсияномаларга киритилган. Мазкур тадқиқот усуллари соғлиқни сақлаш амалиёти, жумладан РШТЁИМ Бухоро филиали (13.12.2025 йилдаги 403 – сон буйруқ), Хоразм вилояти Patologik-anatomiya бюроси (29.12.2025 йилдаги 65-сон буйруқ) ҳамда РШТЁИМ  Хоразм филиали (5.02.2026 йилдаги 38 “I” – сон буйруқ), Бухоро вилоят патологик анатомия бюроси (30.12.2025 йилдаги 23-сон буйруқ) амалиётига тадбиқ этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 29-апрелдаги 07/16-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: микроэлемент танқислигининг турли шаклларида буйрак ва уруғдонларда гликоконъюгатлар, базал мембрана компонентлари ҳамда коллаген толаларининг қайта тақсимланиши аниқлангани стромал ва фибротик ўзгаришларни эрта босқичларда аниқлаш имконини беради. Бу эса органларда қайтмас структур ўзгаришлар ривожланишининг олдини олиш ва профилактик чораларни такомиллаштиришга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлиги: гистокимёвий белгилар асосида фиброз ва стромал қайта тузилиш жараёнларини эрта аниқлаш даволаш самарадорлигини оширади ҳамда кеч босқичдаги асоратларни даволаш билан боғлиқ харажатларни камайтиради. Шу билан бирга, диагностик алгоритмларни оптималлаштириш орқали ортиқча текширувлар сони қисқаради. Хулоса: микроэлемент танқислиги буйрак ва уруғдонларда нафақат паренхиматоз, балки стромал компонентларнинг ҳам қайта тузилишига олиб келиши исботланди. Айниқса рух ва комбинирланган танқисликда кузатилган фибротик ўзгаришлар ушбу патологик жараёнларнинг муҳим морфологик мезони сифатида баҳоланиши мумкин.
тўртинчи илмий янгилик: буйрак тўқимасида E-cadherin, α-SMA ва Bcl-2 маркерлари экспрессиясининг микроэлемент танқислиги шаклларига боғлиқ ўзгариши аниқланиб, E-cadherin экспрессиясининг пасайиши найча эпителийси ҳужайралараро адгезиясининг заифлашувини, α-SMA экспрессиясининг ортиши стромал ва периваскуляр компонент фаоллашувини, Bcl-2 экспрессиясининг камайиши эса эпителиал ҳужайраларнинг шикастланишга чидамлилиги сусайишини кўрсатувчи билвосита иммуноморфологик белги сифатида баҳоланиши асосланганлиги бўйича таклифлар Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 28.11.2025й 25-м/318-сони билан тасдиқланган «Микроэлементознинг турли шаклларида уруғдонлардаги миқдорий ва сифат ўзгаришларини аниқлаш усули» ва Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 28.11.2025й 25-м/319-сони билан тасдиқланган «Алиментар микроэлементозда буйраклардаги структуравий ўзгаришларни аниқлаш усули» номли услубий тавсияномаларга киритилган. Мазкур тадқиқот усуллари соғлиқни сақлаш амалиёти, жумладан РШТЁИМ Бухоро филиали (13.12.2025 йилдаги 403 – сон буйруқ), Хоразм вилояти Patologik-anatomiya бюроси (29.12.2025 йилдаги 65-сон буйруқ) ҳамда РШТЁИМ  Хоразм филиали (5.02.2026 йилдаги 38 “I” – сон буйруқ), Бухоро вилоят патологик анатомия бюроси (30.12.2025 йилдаги 23-сон буйруқ) амалиётига тадбиқ этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 29-апрелдаги 07/16-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: буйрак тўқимасида E-cadherin, α-SMA ва Bcl-2 маркерлари экспрессиясининг ўзгариши аниқлангани микроэлемент танқислиги натижасида ривожланадиган ҳужайравий ва стромал шикастланишларни иммуноморфологик жиҳатдан баҳолаш имконини беради. Бу эса буйрак шикастланишининг молекуляр асосларини аниқлаш ҳамда касаллик ривожланиш хавфини олдиндан баҳолашга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: иммуногистокимёвий маркерлардан фойдаланиш патологик жараёнларни аниқроқ диагностика қилиш имконини бериб, дифференсиал диагностикадаги хатоликларни камайтиради. Натижада такрорий текширувлар сони қисқаради ва даволаш стратегиясини индивидуал танлаш ҳисобига иқтисодий самарадорлик ортади. Хулоса: E-cadherin, α-SMA ва Bcl-2 маркерлари экспрессиясидаги ўзгаришлар микроэлемент танқислиги шароитида буйрак тўқимасида юзага келадиган дегенератив ва ремоделланиш жараёнларининг муҳим иммуноморфологик кўрсаткичлари эканлиги исботланди.
бешинчи илмий янгилик: уруғдонларда Ki-67 пасайиши сперматоген эпителий пролифератив фаоллиги сусайишини, Bcl-2 камайиши герминатив ҳужайраларнинг шикастловчи таъсирларга сезгирлиги ортишини, андроген рецепторлари экспрессиясининг пасайиши сперматоген эпителийда андроген-регулятор таъсир заифлашувини, VEGF экспрессиясидаги ўзгаришлар эса ангиоген-трофик жавоб номувозанатини билвосита акс эттириши, энг яққол иммуноморфологик силжишлар рух, селен ва комбинирланган танқисликда кузатилиши исботланганлиги бўйича таклифлар Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 28.11.2025й 25-м/318-сони билан тасдиқланган «Микроэлементознинг турли шаклларида уруғдонлардаги миқдорий ва сифат ўзгаришларини аниқлаш усули» ва Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт кенгаши томонидан 28.11.2025й 25-м/319-сони билан тасдиқланган «Алиментар микроэлементозда буйраклардаги структуравий ўзгаришларни аниқлаш усули» номли услубий тавсияномаларга киритилган. Мазкур тадқиқот усуллари соғлиқни сақлаш амалиёти, жумладан РШТЁИМ Бухоро филиали (13.12.2025 йилдаги 403 – сон буйруқ), Хоразм вилояти Patologik-anatomiya бюроси (29.12.2025 йилдаги 65-сон буйруқ) ҳамда РШТЁИМ  Хоразм филиали (5.02.2026 йилдаги 38 “I” – сон буйруқ), Бухоро вилоят патологик анатомия бюроси (30.12.2025 йилдаги 23-сон буйруқ) амалиётига тадбиқ этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 29-апрелдаги 07/16-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: уруғдонларда Ki-67, Bcl-2, андроген рецепторлари ва VEGF маркерлари экспрессиясининг ўзгариши аниқлангани микроэлемент танқислигининг репродуктив тизимга таъсир механизмларини чуқурроқ тушуниш имконини беради. Ушбу натижалар эркаклар репродуктив саломатлигини сақлаш, бепуштлик хавфини эрта аниқлаш ва профилактик тадбирларни такомиллаштириш учун илмий асос яратади. Иқтисодий самарадорлиги: репродуктив тизимдаги иммуноморфологик ўзгаришларни эрта аниқлаш бепуштликнинг оғир шаклларини даволаш билан боғлиқ катта харажатларнинг олдини олишга хизмат қилади. Бундан ташқари, мақсадли коррексион ва профилактик чораларни ишлаб чиқиш орқали даволаш самарадорлиги ошади ва соғлиқни сақлаш харажатлари камаяди. Хулоса: Ki-67, Bcl-2, андроген рецепторлари ва VEGF маркерлари экспрессиясидаги ўзгаришлар микроэлемент танқислиги шароитида сперматогенезнинг бузилиши, ҳужайралар пролифератив фаоллигининг пасайиши ҳамда ангиоген-трофик мувозанат издан чиқишини акс эттирувчи муҳим иммуноморфологик мезонлар эканлиги исботланди. Айниқса рух, селен ва комбинирланган танқисликда кузатилган ўзгаришлар репродуктив тизимнинг юқори сезгирлигини кўрсатади.

Yangiliklarga obuna bo‘lish