Ochilov Eldor Utkir o‘g‘lining
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar. Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i): “Biologiyadan amaliy ishlarni tashkil etish orqali o‘quvchilarda tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirish metodikasini takomillashtirish”, 13.00.02 - Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (pedagogika fanlari (biologiya)).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.4.PhD/Ped8742.
Ilmiy rahbar: Saparov Kalandar Abdullaevich, biologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Qoraqalpoq davlat universiteti huzuridagi PhD.03/2025.27.12.B.04.09.M raqamli Ilmiy kengash asosidagi bir martalik Ilmiy kengash.
Rasmiy opponentlar: Salimova Sarvinoz Farxodovna, pedagogika fanlari doktori, dotsent; Otenova Farida Tolegenovna, biologiya fanlari nomzodi, dotsent.
Yetakchi tashkilot: Guliston davlat universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: biologiyadan amaliy ishlarni tashkil etish orqali o‘quvchilarda tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirish metodikasini nazariy va amaliy jihatdan takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
biologiyadan amaliy ishlarni tashkil etish orqali o‘quvchilarda tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirishga qo‘yiladigan pedagogik talablar hamda shart-sharoitlarni yaratishdagi muhim jihatlar tashkiliy-pedagogik, pedagogik-psixologik va didaktik omillar uyg‘unligida aniqlashtirilgan, amaliy ishlarni tashkil etish jarayoni o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash, muammoni echish, hamkorlikda ishlash, bilimlarni amaliyotda qo‘llash, integratsion tahlil qilish va tadqiqotchilik ko‘nikmalarini shakllantirish vositasi sifatida asoslangan;
biologiyadan amaliy ishlarni tashkil etish orqali o‘quvchilarda tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirish tamoyillari — ilmiylik, mavjudlik, ta’lim, tarbiya va rivojlanishning birligi, tizimlilik va izchillik, asoslilik, insonparvarlashtirish, integratsiya, tushunarlilik hamda mustaqil amaliy faoliyatga asoslanganlik — qidiruv, analitik, kommunikativ, refleksiv, funksional va kasbiy yo‘naltiruvchi didaktik komponentlar bilan uyg‘unlashtirilgan, mazkur uyg‘unlik asosida biologiyadan amaliy ishlarni tadqiqotchilik faoliyati bosqichlariga yo‘naltirishga xizmat qiluvchi “Biologiyadan amaliy ishlarni tashkil etish orqali o‘quvchilarda tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirish metodikasini takomillashtirish” pragmatik modeli ishlab chiqilgan;
o‘quvchilarning tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan amaliy ishlarni tashkil etishning innovatsion usullari — “Analyze through symbols”, “Clue in text”, “Feeling”, “Analytical thinking”, “Critical analysis”, “Kumulyativ guruh” va “Pictorial puzzle” — biologik obekt va jarayonlarni kuzatish, matn va tasvirlardan dalil ajratish, muammo qo‘yish, gipoteza ilgari surish, natijalarni tahlil qilish, xulosa chiqarish hamda refleksiv baholash faoliyatlari bilan bog‘lab takomillashtirilgan, amaliy ishlarning o‘quvchilarga ko‘rsatadigan ijobiy ta’siri ilmiy tafakkur, bilishga qiziqish, amaliy ko‘nikmalar, ekologik ong va tadqiqotchilik faoliyati mezonlari asosida aniqlashtirilgan;
biologiyadan amaliy ishlarni samarali tashkil etish va o‘quvchilarda tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirish bosqichlari motivatsion-maqsadli, mazmunli-faoliyatli, qadriyatli-me’yoriy hamda natijaviy-refleksiv tarkibda ishlab chiqilgan, ushbu bosqichlar o‘quvchilarning amaliy topshiriqni anglash, tadqiqot rejasini tuzish, tajriba o‘tkazish, dalillarni qayd etish, natijalarni izohlash va o‘z faoliyatini baholash jarayonlarini izchil tashkil etishga yo‘naltirilgan;
biologiyadan amaliy ishlarni tashkil etish orqali o‘quvchilarda tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirishning pedagogik-psixologik yondashuvlari va yo‘nalishlari aniqlashtirilgan, o‘quv-tadqiqotchilik faoliyatini og‘zaki bayon, idrok qilish va tajribaga yo‘naltirilgan faoliyat shakllarida tashkil etish imkoniyatlari ta’kidlovchi, mantiqiy va umumlashtiruvchi tadqiqot tiplari hamda Bilimlarni to‘liq o‘zlashtirish, Freym texnologiyasi, Flipped learning texnologiyasi va Binar darslar bilan integratsiyalash asosida takomillashtirilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Tadqiqotning biologiyadan amaliy ishlarni tashkil etish orqali o‘quvchilarning tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirish mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy natijalari asosida:
biologiyadan amaliy ishlarni tashkil etish orqali o‘quvchilarning tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirishga qo‘yiladigan pedagogik talablar hamda shart-sharoitlarni yaratishdagi muhim jihatlar (tashkiliy-pedagogik, pedagogik-psixologik, didaktik)ni aniqlashtirish asosida amaliy ishlarni tashkil etishning o‘quvchilarda XXI asr ko‘nikmalari (tanqidiy fikrlash, muammoni echish, hamkorlikda ishlash, bilimlarni amaliyotda qo‘llash, integratsion tahlil qilish, tadqiqotchilik)ni shakllantirishdagi ahamiyatini oshirishga doir takliflardan “O‘zbekiston Respublikasida ta’lim sifati va samaradorligini oshirish” Smart-ED nomli loyihadagi vazifalarni bajarishda foydalanilgan (Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligining 2026-yil 27-yanvardagi 03-28-471-son hamda Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi huzuridagi Respublika ta’lim markazining 2026-yil 26-yanvardagi 01/11-5-51-son ma’lumotnomalari). Natijada, amaliy ishlarni tashkil etish orqali o‘quvchilarning tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlarini yaratish hamda o‘quvchilarda XXI asr ko‘nikmalarini rivojlantirishga erishilgan;
biologiyadan amaliy ishlarni tashkil etish orqali o‘quvchilarning tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirish tamoyillari (ilmiylik, mavjudlik, ta’lim, tarbiya va rivojlanishning birligi, tizimlilik va izchillik, asoslilik, insonparvarlashtirish, integratsiya, tushunarlilik, mustaqil amaliy faoliyatga asoslanganlik)ni o‘quvchilarning tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirishning didaktik komponentlari (qidiruv, analitik, kommunikativ, refleksiv, funksional, kasbiy yo‘naltiruvchi)ga uyg‘unlashtirish asosida “Biologiyadan amaliy ishlarni tashkil etish orqali o‘quvchilarda tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirish metodikasini takomillashtirish” pragmatik modelini ishlab chiqishga oid taklif va tavsiyalari “Biologiya darsligi (umumta’lim maktablari 10-sinflari uchun)” mazmuniga singdirilgan (Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligining 2026-yil 27-yanvardagi 03-28-471-son hamda Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi huzuridagi Respublika ta’lim markazining 2026-yil 26-yanvardagi 01/11-5-51-son ma’lumotnomalari). Natijada, o‘quvchilarning tadqiqotchilik faoliyatiga tayyorgarligini oshirish hamda ularning biologiya fanidan bilim va ko‘nikmalarini rivojlantirishga erishilgan.
O‘quvchilarning tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan amaliy ishlarni tashkil etishning innovatsion usullari (“Analyze through symbols”, “Clue in text”, “Feeling”, “Analytical thinking”, “Critical analysis”, “Kumulyativ guruh” va “Pictorial puzzle”) hamda amaliy ishlarning o‘quvchilarga ko‘rsatadigan ijobiy ta’siri (ilmiy tafakkur, qiziqishni oshirish, amaliy ko‘nikmalar, ekologik ong, tadqiqotchilik)ni aniqlashtirish asosida amaliy ishlarni samarali tashkil etish va o‘quvchilarning tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirish bosqichlari (motivatsion-maqsadli, mazmunli-faoliyatli, qadriyatli-me’yoriy (aksiologik), natijaviy-refleksiv) ishlab chiqishga oid takliflar “Tabiiy fanlar” (umumta’lim maktablari 5–6-sinflari uchun darslik, mashq daftari, metodik qo‘llanma) mazmuniga singdirilgan (Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligining 2026-yil 27-yanvardagi 03-28-471-son hamda Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi huzuridagi Respublika ta’lim markazining 2026-yil 26-yanvardagi 01/11-5-51-son ma’lumotnomalari). Natijada, biologiya ta’limini innovatsion usullar asosida tashkil etish hamda amaliy ishlarning samaradorligini oshirishga erishilgan.
biologiyadan amaliy ishlarni tashkil etish orqali o‘quvchilarning tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirishning pedagogik-psixologik yondashuvlari va yo‘nalishlari, o‘quv-tadqiqotchilik faoliyatini tashkil etish shakllari (og‘zaki bayon, idrok qilish, tajribaga yo‘naltirilgan faoliyat), shuningdek, tadqiqotchilik ko‘nikmalarini rivojlantirish tiplari (ta’kidlovchi, mantiqiy, umumlashtiruvchi) hamda texnologiyalar (Bilimlarni to‘liq o‘zlashtirish, Freym texnologiyasi, Flipped learning texnologiyasi, Binar darslar) bilan integratsiyalash asosida takomillashtirishga oid takliflar hamda “O‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma” (umumta’lim maktablari 7-sinf o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma) mazmuniga singdirilgan (Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligining 2026-yil 27-yanvardagi 03-28-471-son hamda Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi huzuridagi Respublika ta’lim markazining 2026-yil 26-yanvardagi 01/11-5-51-son ma’lumotnomalari). Natijada, o‘quvchilarning tadqiqotchilik ko‘nikmalarini innovatsion ta’lim muhitida rivojlantirish imkoniyati oshirilgan.
