Боймирзаев Исмоилжон Хасановичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): ВИИ-ВИИИ асрларда Араб халифалиги истилосига қарши курашда Мовароуннаҳр ҳукмдорларнинг ўрни ва роли, 07.00.01 – Ўзбекистон тарихи (тарих фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.4.PhD/Tar2174
Илмий раҳбар: Ўлжаева Шохиста Мамажоновна – тарих фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент ирригация ва қишлоқ
хўжалигини механизациялаш муҳандислари институти” Миллий тақиқот университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат университети, PhD.03/2025.27.12.Tar.10.01.
Расмий оппонентлар: Атаходжаев Азимхўжа Музаффарович – тарих фанлари доктори, профессор, Эрқўзиев Анваржон Ашурович – тарих фанлари номзоди, доцент.
Етакчи ташкилот: Андижон давлат университети.
Диссертациянинг йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади Араб халифалигининг ВИИ-ВИИИ асрларда Мовароуннаҳрни узил-кесил эгаллаш жараёнида уларга қарши курашган маҳаллий ҳокимлар фаолиятини тадқиқ этиш ва илмий асослашдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ВИИ асрнинг иккинчи ярми – ВИИИ аср бошларида Хуросон ва Мовароуннаҳрда юз берган сиёсий воқеаларда етакчи ва муҳим ўрин тутган Низак Тархон И ва Низак Тархон ИИ бир хил номдан ташқари ҳар иккиси ҳам арабларга қарши курашганлиги учун тарихий тадқиқотларда уларни бир шахс сифатида янглиш хулосага келинганлиги араб тилли манбалар орқали далилланган;
Араб тилидаги манбаларга асосланиб, Қутайба ибн Муслим томонидан 714-йилда Хоразм воҳаси ҳудудларига иккинчи марта ҳарбий юриш уюштирганлиги, бунга эса хоразмликларнинг ислом динидан воз кечиб, қадимий аждодлари эътиқодига қайтгани сабаб бўлганлиги аниқланган;
Ибн Аъсам ал-Куфийнинг “Китоб ал-футуҳ” асаридаги Самарқанд ҳокими Гурак ва Хуросон ноиби Қутайба ибн Муслим орасида имзоланган шартнома илк марта тўлалигича ўзбек тилида илмий муомалага киритилди, айни таржиманинг Араб халифалиги ва маҳаллий сиёсий кучлар ўртасидаги ўзаро муносабатларни ёритишдаги муҳим манба эканлиги асосланган.
Тарихий манбалар асосида 720-743-йилларда Марказий Осиё ҳукмдорлари ва маҳаллий аҳоли орасида ислом динини расман қабул қилганлар сонининг ортишига жиддий таъсир кўрсатганлиги, бунинг оқибатида араблар томонидан маҳаллий сулолаларнинг тугатилиши тезлаштирилганлиги исботланган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. ВИИ–ВИИИ аср бошларида Ўрта Осиёда кечган сиёсий жараёнларни тадқиқ этиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
ВИИ асрнинг иккинчи ярми – ВИИИ аср бошларида Хуросон ва Мовароуннаҳрда юз берган сиёсий воқеаларда етакчи ва муҳим ўрин тутган Низак Тархон И ва Низак Тархон ИИ бир хил номдан ташқари ҳар иккиси ҳам арабларга қарши курашганлиги учун тарихий тадқиқотларда уларни бир шахс сифатида янглиш хулосага келинганлигига доир маълумотлардан Республика Маънавият ва маърифат марказининг 2025-йилда маънавий маърифий ишлар самарадорлигини ошириш ва соҳани ривожлантириш бўйича чора-тадбирлар дастурининг ИВ йўналишда белгиланган “Аҳоли ўртасида ватанпарварлик туйғуларини юксалтириш, янгиланиш жараёнлари ва туб ислоҳотларга дахлдорлик хиссини уйғотиш, тарихий ва муҳим саналарда уларни бирлаштиришга қаратилган чора-тадбирлар” 23-банди “Ёшларда юксак ватанпарварлик, миллий ғурур ва ифтихор туйғуларини ривожлантириш, ҳарбийлар, ватан ҳимоячиларига ҳурмат уйғотиш, Ватанни ҳимоя қилишни энг шарафли бурч эканлигини кенг тарғиб қилиш бўйича амалий чора-тадбирларни йўлга қўйиш” мавзусида маънавий маърифий тадбирлар ва тарғибот ишларини ташкил этиш ва ўтказишда фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Маънавият ва маърифат маркази ҳузуридаги ижтимоий-маънавий тадқиқотлар институтининг 2025-йил 23-июндаги 10/368-сон маълумотномаси). Тақдим этилган материаллар марказининг тарғибот материалларини янада бойитилишига хизмат қилган;
Араб тилидаги манбаларга асосланиб, Қутайба томонидан 714-йилда Хоразм воҳаси ҳудудларига иккинчи марта ҳарбий юриш уюштирганлиги, бунга эса хоразмликларнинг ислом динидан воз кечиб, қадимий аждодлари эътиқодига қайтгани сабаб бўлганлиги ҳақидаги хулосалардан “Ўзбекистон” ДМ телеканалида 2022-2024-йииларда намойиш этилган “Таълим ва тараққиоёт”, “Ўзбекистон ёшлари”, “Тарихни биласизми?” кўрсатувларининг ссенарийсини тайёрлашда манба сифатида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон” телеканали давлат муассасининг 2024-йил 16-декабрдаги 04-36-1307-сон маълумотномаси). Натижада, телетомошабинларнинг Ўзбекистон тарихи ва унга доир билим, тассавурларини янада бойитилишига хизмат қилган;
Ибн Аъсам ал-Куфийнинг “Китоб ал-футуҳ” асаридаги Самарқанд ҳокими Гурак ва Хуросон ноиби Қутайба ибн Муслим орасида имзоланган шартнома илк марта тўлалигича ўзбек тилида илмий муомалага киритилди, айни таржиманинг Араб халифалиги ва маҳаллий сиёсий кучлар ўртасидаги ўзаро муносабатларни ёритишдаги муҳим манба эканлиги келинганлигига доир маълумотлардан Республика Маънавият ва маърифат марказининг 2025-йилда маънавий маърифий ишлар самарадорлигини ошириш ва соҳани ривожлантириш бўйича чора-тадбирлар дастурининг ИВ йўналишда белгиланган “Аҳоли ўртасида ватанпарварлик туйғуларини юксалтириш, янгиланиш жараёнлари ва туб ислоҳотларга дахлдорлик ҳиссини уйғотиш, тарихий ва муҳим саналарда уларни бирлаштиришга қаратилган чора-тадбирлар” ўтказилишида фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Маънавият ва маърифат маркази ҳузуридаги ижтимоий-маънавий тадқиқотлар институтининг 2025-йил 23-июндаги 10/368-сон маълумотномаси). Тақдим этилган материаллар марказининг тарғибот материалларини янада бойитилишига, илмий аҳамиятини ортишига хизмат қилган;
Тарихий манбалар асосида 720-743-йилларда Марказий Осиё ҳукмдорлари ва маҳаллий аҳоли орасида ислом динини расман қабул қилганлар сонининг ортишига жиддий таъсир кўрсатганлиги, бунинг оқибатида араблар томонидан маҳаллий сулолаларнинг тугатилишига оид хулосалардан “Ўзбекистон” ДМ телеканалида 2022-2024-йииларда намойиш этилган “Таълим ва тараққиоёт”, “Ўзбекистон ёшлари”, “Тарихни биласизми?” кўрсатувларининг ссенарийсини тайёрлашда манба сифатида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон” телеканали давлат муассасининг 2024-йил 16-декабрдаги 04-36-1307-сон маълумотномаси). Натижада, телетомошабинлар ва ёш авлоднинг Ўзбекистон тарихи билан боғлиқ билим, тассавурларини янада бойитилиши ҳамда кўплаб маълумотларга эга бўлишига хизмат қилган.