Раззокова Назигул Бобоқуловнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Суғориладиган ва лалми майдонларда  нўхатнинг касалликлари ва уларга қарши курашда янги препаратларнинг самарадорлиги”, 06.01.09 –Ўсимликларни ҳимоя қилиш (қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2022.2.PhD/Qx928.
Илмий раҳбар: Рахмонов Жалил Холиқулович, қишлоқ хўжалиги фанлари бўйича фалсафа доктори, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўсимликлар карантини ва ҳимояси илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий-тадқиқот институти, DSc.08/2025.27.12.Qх.01.01.
Расмий оппонентлар: Анорбоев Азимжон Раимқулович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор; Абдиев Анвар Холмирзаевич, қишлоқ хўжалиги фанлари номзоди, доцент.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат аграр университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Суғориладиган ва лалми  майдонларда нўхат экинида учрайдиган касалликларнинг тарқалиши, уларга асосий зарар келтирадиган касалликларнинг инфекция манбалари ҳамда навларнинг касалликларга чидамлилигини аниқлаш ва ушбу касалликларга қарши янги замонавий фунгицидларнинг биологик самарадорлигини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Тошкент, Самарқанд ва Навоий вилоятларида илк бор суғориладиган ва лалми майдонларда нўхат экинида илдиз чириш, фузариоз сўлиш, ун шудринг ва аскохитоз касалликларини тарқалиши аниқланган;
суғориладиган ва лалми майдонларда ҳосилдорликка зарар келтираётган касалликларнинг турлари аниқланган; 
суғориладиган майдонларда нўхат экинида илдиз чириш, фузариоз сўлиш, аскохитоз ва ун шудринг касалликлари, лалми нўхат майдонларда эса асосан фузариоз сўлиш, аскохитоз ва қисман ун шудринг касалликлари кузатилган. Тошкент вилоятининг суғориладиган нўхат майдонларида илдиз чириш касаллиги 28,9-30,4% гача, фузариоз сўлиш 13,4-27,0% гача, аскохитоз касаллиги 17,8-26,5% гача ва ун шудринг 12,8-16,5% гачани, Навоий вилоятининг суғориладиган майдонларида илдиз чириш касаллиги 20,7-22,3% гача, фузариоз сўлиш касаллигининг тарқалиши 10,4-11,2% гача, ун шудринг касаллиги 7,8-20,6% гача, аскохитоз касаллиги 9,3-12,7% гача, Самарқанд вилоятининг суғориладиган майдонларида илдиз чириш 37,2% гача, фузариоз сўлиш 10,9% гачани, ун шудринг касаллиги 13,1% гачани, аскохитоз касаллигининг тарқалиши эса 24,3% гачани ташкил этган.  Навоий вилоятининг лалми майдонларида  фузариоз сўлиш касаллигини тарқалиши 26,9% гача, ун шудринг касаллиги 15,6% гача ва аскохитоз касаллигини тарқалиши 35,6% гачани, Самарқанд вилоятининг лалми майдонларда эса фузариоз сўлиш 18,5% гача, ун шудринг 12,7% гачани, аскохитоз касаллиги 21,8% ни  ташкил этганлиги  аниқланган;
лабораторияда касалланган ўсимлик намуналари картошка декстрозали агар (КДА), Чапек, Сабуро ва сусло-агар озуқали муҳитларга экиб фузариоз илдиз чириш (Fusarium solani f.sp.ciceris), фузариоз сўлиш (Fusarium oxysporum f.sp.ciceris) ва илк маротоба аскохитоз (Ascochyta rabiei) замбуруғи нўхатдан тайёрланган озуқа муҳитда яхши ўсиши аниқланган. Аскохитоз касаллиги 25-28oС, фузариоз касаллиги турлари 26-27оС ,баравж олиб ривожаниши кузатилган;
суғориладиган майдонларда нўхат касалликларига нисбатан чидамли Зумрад нави, лалми майдонларда Жаҳонгир нави экиш учун тавсия этилган.  Нўхатни илдиз чириш, фузариоз сўлиш ва аскохитоз касалликларига қарши  кимёвий уруғдори препаратлардан Максим XL 035 FS, 3,5% сус.к. (0,8-1,0 л/т), Селест топ 312 FS, сус.к. (0,8-1,0 л/т) препаратлари, биологик уруғдори препаратлардан Bactvipe 2% с.э. (3,0-5,0 л/т), Shild 2% с.э. (3,0-5,0 л/т) Sanjeevni н.кук. (6,0-8,0 кг/т) синовдан ўтказилганда биологик самарадорлик 66,0-90,2% тенг бўлганлиги аниқланган;
нўхат экинида учрайдиган касалликларга қарши курашда tebuconazol, propiconazol вa triadimefon таъсир этувчи моддасига эга препаратларнинг токсик қолдиқ миқдорини аниқлаш учун Juke 33% эм.к. (0,3 л/га), Folikur Plus 35% эм.к. (0,4 л/га), Titul Miks 40% к.э.к. (0,2 л/га) фунгицидлари қўлланганда  қолдиқ миқдори учрамаслиги аниқланган;
нўхатнинг ўсув даврида аскохитоз ва ун шудринг касалликларга қарши курашда фунгицидлардан Juke 33% эм.к. (0,3 л/га),  Folikur plyus 35% эм.к. (0,4 л/га) ва Titul Miks 40% к.э.к. (0,2 л/га) сарф-меъёрларда синовдан ўтказилгандаги  биологик самарадорликлари 85,6-89,0% ташкил этган. Касалликларга қўлланилган Juke 33% эм.к. Folikur Plus 35% эм.к. Titul Miks 40% к.э.к. препаратларни сарфланган ҳар бир сўми назоратга нисбатан 4,0-4,6 марта ўзини оқлаши кузатилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Суғориладиган ва лалми майдонларда етиштирилаётган нўхат экинига учрайдиган касалликларнинг тур таркиби, биоэкологик ривожланиш хусусиятлари, зарар келтириш даражасини ўрганиб, уларга қарши кураш чораларини ишлаб чиқиш бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари асосида:
“Нўхат касалликларини ўрганиш ва уларга қарши кураш чоралари бўйича” номли тавсиянома  ишлаб чиқилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновaциялар миллий марказининг 2026 йил 28 январдаги 05/05-04-69-сон маълумотномаси). Мазкур тавсиянома бугунги кунда фермер хўжаликларида нўхат экинининг етиштиришда фермер хўжаликларида қўлланма сифатида хизмат қилмоқда;
нўхат ўсимлигининг ўсув даврида учрайдиган илдиз чириш, фузариоз сўлиш ва аскохитоз касалликларига қарши уруғдори препаратларни қўллаш Тошкент вилояти, Қибрай тумани, “Туркистон Шерназарова Наргиза” фермер хўжалигида 3,0 га, Самарқанд вилояти, Иштихон тумани, Дон ва дуккакли экинларни илмий тадқиқот институти Самарқанд илмий-тажриба станциясининг 2,0 гектарли ҳамда “Нев голд старс” фермер хўжалигининг 1,0 гектарли майдонида ҳамда Навоий вилояти, Нурота тумани, “Жуманиёз” фермер хўжалигининг 5,0 гектарли ҳамда “Меҳнатобод” фермер хўжалигининг 5,0 гектарли майдонида ва Хатирчи тумани, “Олтинобод қироли” фермер хўжалиги 5,0 гектарли, жами 21,0 гектар майдонда жорий этилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновaциялар миллий марказининг 2026 йил 28 январдаги 05/05-04-69-сон). Натижада, илдиз чириш, фузариоз сўлиш ва аскохитоз касалликларига қарши қарши 66,6-90,2% биологик самарадорликка эришилган;
нўхатнинг ўсув даврида Тошкент вилояти, Қибрай тумани, “Туркистон Шерназарова Наргиза” фермер хўжалигида 2,0 га, Самарқанд вилояти, Иштихон тумани, Дон ва дуккакли экинларни илмий тадқиқот институти Самарқанд илмий-тажриба станциясининг 3,0 гектарли ҳамда Навоий вилояти, Нурота тумани, “Жуманиёз” фермер хўжалигининг 5,0 гектарли ҳамда “Меҳнатобод” фермер хўжалигининг 10,0 гектарли экин майдонларида ун шудринг ва аскохитоз касалликларига қарши   Juke 33% эм.к. препаратини 0,2-0,25-0,3 л/га сарф-меъёрларда, Titul Miks 40% к.э.к. препаратини 0,1-0,15-0,2 л/га сарф-меъёрларда, Folikur Plus 35% эм.к. 0,3-0,35-0,4 л/га препарати билан жами 20 га майдонда жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги хузуридаги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновaциялар миллий марказининг 2026 йил 28 январдаги 05/05-04-69-сон маълумотнома). Натижада, самарадорлик 85,6-89,0,% бўлиб, назоратга нисбатан ҳосилдорлик 3,8-5,2 ц/га юқори бўлган.

Yangiliklarga obuna bo‘lish