Юлдашева Зиёда Батировнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Болаларда ихтиоз касаллигида кўз асоратларини эрта ташхислаш ва даволашни оптималлаштириш» 14.00.08 – Офтальмология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.1.PhD/Tib333.
Илмий раҳбар: Бузруков Ботир Тулкунович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Республика ихтисослаштирилган кўз микрохирургия илмий-амалий тиббиёт маркази, DSc.06/2025.27.12.Тib.12.01.
Расмий оппонентлар: Юлдашева Нодира Махмуджановна, тиббиёт фанлари доктори; Шефер Кристина Константиновна, тиббиёт фанлари номзоди, доцент (Россия Федерацияси).
Етакчи ташкилот: Андижон давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ихтиоз билан оғриган болаларда кўзнинг зарарланишларини эрта диагностика қилиш ва даволаш самарадорлигини клинико-функционал ҳамда иммуногенетик омилларни комплекс баҳолаш такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ихтиоз билан оғриган болаларда комплекс клиник-офтальмологик ва функционал текширувлар асосида кўзнинг олдинги сегменти шикастланишининг тизимли тавсифи тақдим этилди ҳамда қуруқ кўз синдроми оғирлиги OSDI индекси ва кўз ёши пардасининг объектив кўрсаткичлари ёрдамида миқдорий аниқланган;
ихтиоз билан оғриган болаларда FLG генининг R501X полиморфизми офтальмологик асоратларнинг ривожланиши ва кўз юзаси шикастланишининг оғир кечиши билан боғлиқлиги исботланган;
ихтиоз билан оғриган болаларда кўзга оид асоратлар ривожланишида FLG, TNF-α ва IL1B генлари ўзаро таъсирининг модификацияловчи роли ҳамда TNF-α (G-308A) ва IL1B (T-31C) генларининг яллиғланишни кучайтирувчи вариантлари аҳамияти исботланган;
клиник-функционал ва иммуногенетик кўрсаткичлар асосида ихтиоз билан оғриган болаларда кўзга оид асоратларни эрта диагностика қилиш ва патогенетик йўналтирилган даволаш алгоритми ишлаб чиқилиб, унинг самарадорлиги илмий жиҳатдан исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Болаларда ихтиоз касаллигида кузатиладиган кўз асоратларини эрта ташхислаш ва даволашга комплекс ёндашув бўйича олинган илмий натижалар асосида (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг 2025 йил 20 июндаги №20/29 хулосаси):
биринчи илмий янгилик: ихтиоз билан оғриган болаларда комплекс клиник-офтальмологик ва функционал текширувлар асосида кўзнинг олдинги сегменти шикастланишининг тизимли тавсифи тақдим этилди ҳамда қуруқ кўз синдроми оғирлиги OSDI индекси ва кўз ёши пардасининг объектив кўрсаткичлари ёрдамида миқдорий аниқланган. Жиззах вилояти дерматология ва косметология ихтисослаштирилган илмий-амалий тиббиёт маркази ҳудудий филиалида (2024 йил 02-апрель №30-сон буйруқ) ва Республика ихтисослаштирилган кўз микрохирургияси маркази Бухоро филиалида (2024 йил 14-март №22/1-сон буйруқ) амалиётга жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: офтальмологик асоратларни эрта аниқлаш оғир кератоконъюнктивал зарарланишларнинг олдини олиш ва болаларда кўриш қобилиятининг йўқолиши хавфини камайтиришга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: эрта ташхис ва даволаш асоратлар, қайта мурожаатлар ва госпитализациялар сонини камайтириб, қиммат хирургик даволашга эҳтиёжни қисқартиради. Жами иқтисодий тежамкорлик (n=82) —2470000 сўм. Хулоса: кўз ёши плёнкасини клинико-функционал баҳолашни стандарт текширувга киритиш кўз юзаси зарарланишини ўз вақтида аниқлаш ва клиник натижаларни яхшилашга хизмат қилади.
иккинчи илмий янгилик: ихтиоз билан оғриган болаларда FLG генининг R501X полиморфизми офтальмологик асоратларнинг ривожланиши ва кўз юзаси шикастланишининг оғир кечиши билан боғлиқлиги исботланган. Жиззах вилояти дерматология ва косметология ихтисослаштирилган илмий-амалий тиббиёт маркази ҳудудий филиалида (2024 йил 02-апрель №30-сон буйруқ) ва Республика ихтисослаштирилган кўз микрохирургияси маркази Бухоро филиалида (2024 йил 14-март №22/1-сон буйруқ) амалиётга жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: генетик хавфни стратификация қилиш беморларни ўз вақтида чуқурлаштирилган офтальмологик текширувга ва профилактик даволашга йўналтириш имконини беради, бу эса оғир асоратлар эҳтимолини камайтиради ва болаларнинг ҳаёт сифатини яхшилайди. Иқтисодий самарадорлиги: генетик хавф гуруҳини ажратиш профилактик чораларни манзилли равишда амалга оширишга, офтальмологик асоратларнинг оғир ва кечки босқичларини даволашга сарфланадиган харажатларни камайтиришга ҳамда стационар даволаниш муддатини қисқартиришга имкон беради. Иқтисодий самарадорлик 1656600 сўмни ташкил қилди. Хулоса: FLG генетик маркерларидан фойдаланиш ихтиозда кўз асоратлари хавфини баҳолашнинг прогностик аниқлигини оширади.
учинчи илмий янгилик: ихтиоз билан оғриган болаларда кўзга оид асоратлар ривожланишида FLG, TNF-α ва IL1B генлари ўзаро таъсирининг модификацияловчи роли ҳамда TNF-α (G-308A) ва IL1B (T-31C) генларининг яллиғланишни кучайтирувчи вариантлари аҳамияти исботланган. Жиззах вилояти дерматология ва косметология ихтисослаштирилган илмий-амалий тиббиёт маркази ҳудудий филиалида (2024 йил 02-апрель №30-сон буйруқ) ва Республика ихтисослаштирилган кўз микрохирургияси маркази Бухоро филиалида (2024 йил 14-март №22/1-сон буйруқ) амалиётга жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: кузатув ва даволашни персоналлаштириш кўз юзаси сурункали яллиғланиши частотасини камайтиради ҳамда оғир шох парда асоратлари хавфини пасайтиради. Иқтисодий самарадорлиги: патогенетик асосланган терапия даволаш давомийлигини қисқартиради, комбинацияланган даволаш схемалари ва хирургик аралашувларга эҳтиёжни камайтиради. Даволаш харажатларининг иқтисодий самарадорлиги бир беморга 1130000 сўмни ташкил этди. Хулоса: иммуногенетик омилларни ҳисобга олиш даволаш тактикасининг клиник асосланганлигини оширади.
тўртинчи илмий янгилик: клиник-функционал ва иммуногенетик кўрсаткичлар асосида ихтиоз билан оғриган болаларда кўзга оид асоратларни диагностика қилиш ва патогенетик йўналтирилган даволаш алгоритми ишлаб чиқилиб, унинг самарадорлиги илмий жиҳатдан исботланган. Жиззах вилояти дерматология ва косметология ихтисослаштирилган илмий-амалий тиббиёт маркази ҳудудий филиалида (2024 йил 02-апрель №30-сон буйруқ) ва Республика ихтисослаштирилган кўз микрохирургияси маркази Бухоро филиалида (2024 йил 14-март №22/1-сон буйруқ) амалиётга жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: алгоритм қўлланилиши оғир роговица зарарланишлари ва кўришнинг пасайишини камайтиради ҳамда болаларда узоқ муддатли функционал натижаларни яхшилайди. Иқтисодий самарадорлиги: алгоритм ортиқча текширувлар ва асоратлар сонини камайтириш орқали умумий даволаш харажатларини камайтиради. Умуман олганда, ушбу алгоритмни қўллаш ҳар бир бемор учун 1220000 сўм иқтисод қилиш имконини берди. Хулоса: алгоритмни ихтиоз билан касалланган болаларни текшириш клиник стандартларига киритиш кўз намоён бўлишларини ташхислаш ва даволаш самарадорлигини оширади.