Сирожиддинов Комилжон Бобожоновичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Геронт аҳоли популяциясида коморбид касалликларни эпидемиологияси ва профилактикасини Ўзбекистоннинг турли минтақаларида хусусиятлари» 14.00.43 – Профилактик тиббиёт (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.2.DSc/Tib1367.
Илмий маслаҳатчи: Мамасалиев Неъматжон Солиевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор. 
Диссертация бажарган муассаса номи: Андижон давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.02.
Расмий оппонентлар: Фозилов Абдукаххор Вохидович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Салахиддинов Зухриддин Салохиддинович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Бадритдинова Матлюба Нажмитдиновна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тақдиқотнинг мақсади: коморбид касалликларни ва уларнинг хатар омилларининг тарқалишини Ўзбекистоннинг турли минтақаларида истиқомат қилувчи геронт аҳоли популяциясида ўрганиш, самарали ташхисот ва профилактика усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
илк бор Ўзбекистоннинг турли минтақаларида яшовчи геронт аҳолида коморбид касалликлар ва уларнинг хавф омилларининг тарқалиш частоталари аниқланган ҳамда эпидемиологик хусусиятлари илмий жиҳатдан исботланган; 
илк бор геронт аҳолида коморбид касалликларнинг гендерли жиҳатлари, геронт ҳамда супергеронт популяцияларида коморбидликка алоқадор етакчи хатар омиллари Ўзбекистоннинг турли минтақалари кесимида ажратилган ва уларнинг коморбидлик билан боғлиқлик даражаси аниқланган;
илк бор Ўзбекистоннинг турли минтақаларининг геронт ва супергеронт ҳамда қишлоқ ва шаҳар аҳолисида коморбид касалликлар ва уларнинг хатар омилларининг эпидемиологик тавсифлари аниқланган;
илк бор геронт аҳоли популяциясида ёшга боғлиқ ҳолда коморбид касалликларнинг ривожланиши ва клиник кечишининг минтақавий хос тавсифлари аниқланган;
геронт аҳолида коморбид касалликларни эрта аниқлашнинг эпидемиологик тизими, геронтокоморбидликнинг башоратли жадваллари ва профилактика модели Ўзбекистон шароитини инобатга олган ҳолда ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Геронт аҳоли популяциясида коморбид касалликларни эпидемиологияси ва профилактикасини Ўзбекистоннинг турли минтақаларида хусусиятлари бўйича олиб борилган илмий-тадқиқот натижалари асосида:
биринчи илмий янгилик: илк бор Ўзбекистоннинг турли минтақаларида яшовчи геронт аҳолида коморбид касалликлар ва уларнинг хавф омилларининг тарқалиш частоталари аниқланган ҳамда эпидемиологик хусусиятлари илмий жиҳатдан исботланган ва бу бўйича тавсиялар Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгашининг 27.08.2024 йилдаги 6i-53/u ҳамда 6i-54/u-сон билан тасдиқланган «Коморбид касалликларни Ўзбекистоннинг турли минтақаларида эпидемиологиясини умумий геронт хусусиятлари» ва «Хатар омилларини турлича қўшилувида коморбид касалликларни тарқалиши ва шаклланишларини геронт ахолида қиёсий эпидемиологик тавсифлари» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Бу таклифлар Республика кўп тармоқли тиббиёт Илмий маркази Наманган, Фарғона, Андижон филиалларининг тегишли бўлимларида (14.11.2024 й. 70-сон буйруқ, 19.11.2024 й. 94-сон буйруқ, 01.11.2024 й. 72-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси ССВ ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 17.11.2025 й. 29/61-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: геронт аҳолида коморбид касалликлар ва уларнинг хавф омилларининг тарқалиш частоталари аниқланган. Иқтисодий самарадорлиги: геронт аҳолида коморбид касалликлар ва уларнинг хавф омиллари аниқлаш асосида одатда умумий ўртача 15-17 кун учун 7544500 сўм. Иқтисод қилинган. Хулоса: Ўзбекистоннинг ≥90-106 ёшли аҳолисида коморбид касалликлар 98,4% тарқалиш частотаси билан аниқланади, уларнинг 60,8%ида коморбидлик ≥5 та сурункали касалликлар қўшилиб келиши билан ифодаланади.
иккинчи илмий янгилик: илк бор геронт аҳолида коморбид касалликларнинг гендерли жиҳатлари, геронт ҳамда супергеронт популяцияларида коморбидликка алоқадор етакчи хатар омиллари Ўзбекистоннинг турли минтақалари кесимида ажратилган ва уларнинг коморбидлик билан боғлиқлик даражаси аниқланган ва бу бўйича тавсиялар Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгашининг 27.08.2024 йилдаги 6i-53/u ҳамда 6i-54/u-сон билан тасдиқланган «Коморбид касалликларни Ўзбекистоннинг турли минтақаларида эпидемиологиясини умумий геронт хусусиятлари» ва «Хатар омилларини турлича қўшилувида коморбид касалликларни тарқалиши ва шаклланишларини геронт ахолида қиёсий эпидемиологик тавсифлари» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Бу таклифлар Республика кўп тармоқли тиббиёт Илмий маркази Наманган, Фарғона, Андижон филиалларининг тегишли бўлимларида (14.11.2024 й. 70-сон буйруқ, 19.11.2024 й. 94-сон буйруқ, 01.11.2024 й. 72-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси ССВ ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 17.11.2025 й. 29/61-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: янги комплекс, инновацион илмий дастур ишлаб чиқилган ва дунёда биринчилардан бўлиб геронт ва супергеронт аҳолида қўлланилган. Иқтисодий самарадорлиги: геронт ва супергеронт аҳоли учун янги комплекс, инновацион илмий дастур остида ижобий натижалар 1,5 баробар кўп ҳолатда кузатилганлигини ҳисобга олсак, йиллик иқтисодий кўрсаткич 22568740 сўмни ташкил етади. Хулоса: коморбид касалликлар ёшга боғлиқ ҳолда тафовутланиб 90-99ёшда -79,7%, 100-105да – 16,1% ва ≥106 ёшли популяцияда – 4,3% аниқланиш частоталарида қайд қилинади.. 
учинчи илмий янгилик: илк бор Ўзбекистоннинг турли минтақаларининг геронт ва супергеронт ҳамда қишлоқ ва шаҳар аҳолисида коморбид касалликлар ва уларнинг хатар омилларининг эпидемиологик тавсифлари аниқланган ва бу бўйича тавсиялар Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгашининг 27.08.2024 йилдаги 6i-53/u ҳамда 6i-54/u-сон билан тасдиқланган «Коморбид касалликларни Ўзбекистоннинг турли минтақаларида эпидемиологиясини умумий геронт хусусиятлари» ва «Хатар омилларини турлича қўшилувида коморбид касалликларни тарқалиши ва шаклланишларини геронт ахолида қиёсий эпидемиологик тавсифлари» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Бу таклифлар Республика кўп тармоқли тиббиёт Илмий маркази Наманган, Фарғона, Андижон филиалларининг тегишли бўлимларида (14.11.2024 й. 70-сон буйруқ, 19.11.2024 й. 94-сон буйруқ, 01.11.2024 й. 72-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси ССВ ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 17.11.2025 й. 29/61-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ушбу дастур Ўзбекистоннинг узоқ умр кўрувчи аҳолисининг коморбид касалликлари, касаллик олди ҳолати ва уларга боғлиқ бўлган хос хавф омиллари ҳақида умумий тасаввур ҳосил қилади. Иқтисодий самарадорлиги: асосий гурухдаги беморларда бюджет ва бюджетдан ташқари маблағлар 30% қисқартиришликка эришилди. Хулоса: ижтимоий хавф омилларига боғлиқ ҳолда (кўп болалилик, меҳнат тури) ва оилавий муҳит таъсирида геронт ҳамда супергеронт популяцияда коморбид касалликлар билан касалланиш хавфи мос равишда 31,6 ва 6 бараваргача ортади.
тўртинчи илмий янгилик: илк бор геронт аҳоли популяциясида ёшга боғлиқ ҳолда коморбид касалликларнинг ривожланиши ва клиник кечишининг минтақавий хос тавсифлари аниқланган ва бу бўйича тавсиялар Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгашининг 27.08.2024 йилдаги 6i-53/u ҳамда 6i-54/u-сон билан тасдиқланган «Коморбид касалликларни Ўзбекистоннинг турли минтақаларида эпидемиологиясини умумий геронт хусусиятлари» ва «Хатар омилларини турлича қўшилувида коморбид касалликларни тарқалиши ва шаклланишларини геронт ахолида қиёсий эпидемиологик тавсифлари» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Бу таклифлар Республика кўп тармоқли тиббиёт Илмий маркази Наманган, Фарғона, Андижон филиалларининг тегишли бўлимларида (14.11.2024 й. 70-сон буйруқ, 19.11.2024 й. 94-сон буйруқ, 01.11.2024 й. 72-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси ССВ ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 17.11.2025 й. 29/61-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ҳозирги давр учун хос бўлган ушбу натижалар асосида геронт аҳолида коморбид касалликларни назорат қилиш ва профилактикаси бўйича ҳаракатни амалга ошириш дастурлари ва алгоритмлари ишлаб чиқилган, яқин келажак учун башоратлаш фаолиятини берувчи жадваллар яратилган. Иқтисодий самарадорлиги: коморбид касалликларни назорат қилиш ва профилактикаси бўйича ҳаракатни амалга ошириш дастури туфайли беморларни стационар шароитда даволаш одатда умумий ўртача 22564500 сўм  сарфланади. Йиллик иқтисодий кўрсаткич эса ўз навбатида 20% гача бюджет маблағларини тежашга олиб келади. Хулоса: геронт ва супергеронт ёш сурункали юқумли бўлмаган касалликлар комбинацияланиши ҳолатини кескин оширади. Уларда 1 та касалликнинг қайд қилиниши кузатилмайди.
бешинчи илмий янгилик: геронт аҳолида коморбид касалликларни эрта аниқлашнинг эпидемиологик тизими, геронтокоморбидликнинг башоратли жадваллари ва профилактика модели Ўзбекистон шароитини инобатга олган ҳолда ишлаб чиқилган ва бу бўйича тавсиялар Андижон давлат тиббиёт институти Эксперт кенгашининг 27.08.2024 йилдаги 6i-53/u ҳамда 6i-54/u-сон билан тасдиқланган «Коморбид касалликларни Ўзбекистоннинг турли минтақаларида эпидемиологиясини умумий геронт хусусиятлари» ва «Хатар омилларини турлича қўшилувида коморбид касалликларни тарқалиши ва шаклланишларини геронт ахолида қиёсий эпидемиологик тавсифлари» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Бу таклифлар Республика кўп тармоқли тиббиёт Илмий маркази Наманган, Фарғона, Андижон филиалларининг тегишли бўлимларида (14.11.2024 й. 70-сон буйруқ, 19.11.2024 й. 94-сон буйруқ, 01.11.2024 й. 72-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси ССВ ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 17.11.2025 й. 29/61-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ўхшаш илмий лойиҳалар дунёда йўқ, унинг амалиётга киритилиши Ўзбекистоннинг ҳудудлари даражасида демографик кўрсаткичларни яхшилайди, миллат ва давлат ҳамда Ўзбекистон фанини халқаро нуфузини/шухратини оширади. Дастурни илк натижалари ўзини кўрсатган. Иқтисодий самарадорлиги: йиллик иқтисодий кўрсаткич ўз навбатида 20% гача бюджет маблағларини тежашга олиб келади. Хулоса: коморбид касалликларнинг геронт аҳолида шаклланиши ва тарқалиши частотасида хавф омиллари ҳудудий хосликни ифодалаб рол ўйнайди ва асосан, липидлар алмашинувининг бузилишининг уларга алоқадорлиги (28,5%гача) ишончли ва сезиларли тасдиқланади.