Xusanova Mashxura Kaxramanovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “O‘zbek va ingliz din arboblari nutqida ritorikaning chog‘ishtirma tadqiqi)”, 10.00.13 – Qiyosiy va chog‘ishtirma tilshunoslik (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.2.PhD/Fil.3607.
Ilmiy rahbar: Samigova Xushnuda Batirovna, filologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Andijon davlat chet tillari instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Andijon davlat chet tillari instituti, DSc.03/2025.27.12.Fil.32.02.
Rasmiy opponentlar: Saidxonov Ma’murjon Muhammedovich, filologiya fanlari doktori, professor; Ismoilov Kaxramon Abdumo‘minovich, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD).
Yetakchi tashkilot: Namangan davlat universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi o‘zbek va ingliz tillaridagi diniy nutqning ritorik aspektda milliy va umumiy jaxatlarini ochib berishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
o‘zbek va ingliz tillarida diniy nutqning ta’sirchanligini oshirishda fonetik, morfologik, leksik va sintaktik darajadagi lisoniy birliklarning mavjudligi aniqlanib, ularning har bir sath bo‘yicha diniy ritorikadagi funksional roli dalillangan;
diniy ritorik nutqning lingvomadaniy aspektda milliylik va umumiylik xususiyatlarini ifodalovchi lisoniy vositalar tizimi asoslanib, ular o‘zbek va ingliz madaniyatlarida axloqiy, ruhiy, ijtimoiy kontekstda qanday aks etishi aniqlangan;
diniy nutqda qo‘llanilayotgan lingvistik vositalarning faollik darajasi solishtirilib, ularning ritorik maqsadga xizmat qilishidagi darajaviy farqlari ishlab chiqilgan;
tadqiq etilayotgan o‘zbek va ingliz tillaridagi diniy ritorikada ijobiy (rahmat, najot, hidoyat, jannat) va salbiy (la’nat, gunoh, jahannam, zalolat) semantik yuklamalarga ega bo‘lgan til birliklari ajratilib, ularning nutqiy kontekstdagi roli va semantik funksiyasi asoslab berilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Dissertatsiyada ishlab chiqilgan nazariy va amaliy xulosalar, tavsiyalar hamda ilmiy ishlanmalar asosida quyidagi natijalarga erishilgan:
diniy ritorikadagi eng faol mavzular bilan bog‘liq fonetik, morfologik, leksik va sintaktik darajadagi lingvistik vositalarni aniqlash, ularni ingliz va o‘zbek tillaridagi nutqiy vazifasi doirasida tahlil qilishga oid ilmiy natijalar Qarshi davlat universitetida 2021–2023-yillarda amalga oshirilgan SUZ-800-21GR-381 raqamli “Reinforcing English Language Competence at Karshi State University” nomli xalqaro grant loyihasi doirasida amaliyotga joriy etilgan (Qarshi davlat universitetining 2024-yil 10-noyabrdagi 03/3225 raqamli ma’lumotnomasi). Natijada, o‘zbek tilidagi diniy nutq vositalarini ingliz tiliga muqobil tarjima qilish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qilgan;
diniy nutqda salbiy semantik yuklamaga ega bo‘lgan til birliklarining ta’sirchanlik darajasi, ularning ritorik maqsadlarga xizmat qilishi va lingvomadaniy omil sifatida baholanishiga doir ilmiy natijalar O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasida 2021–2023-yillarda bajarilgan IOT-2022-65 shifrli “Dinlar tarixi, ta’limoti, manbalari va an’analarini tadqiq etish asosida “Dunyo dinlari” elektron dasturi va mobil ilovasini yaratish” nomli amaliy loyiha doirasida qo‘llanilgan (O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasining 2025-yil 27-yanvardagi 00-069-son ma’lumotnomasi). Natijada din arboblari nutqida salbiy konnotatsiyaga ega birliklarning kommunikativ-pragmatik funksiyalarini ochib berish va ularni o‘quv-amaliy jarayonda qo‘llash imkoniyatlari yaratilgan;
o‘zbek va ingliz din arboblari nutqining stilistik tahlili, diniy ritorikadagi lingvomadaniy vositalarning tavsifi, shuningdek ikki tilda diniy ritorikada faol qo‘llaniladigan mavzular tasnifi Qarshi davlat universitetida 2022–2024-yillarda amalga oshirilgan, Toshkentdagi AQSh elchixonasi tomonidan moliyalashtirilgan “The English Access Micro Scholarship Program” nomli xalqaro grant loyihasi doirasida amaliyotga joriy etilgan (Qarshi davlat universitetining 2025-yil 7-fevraldagi 04/466-son ma’lumotnomasi). Natijada ikki tildagi diniy ritorika materiallarini qiyosiy tahlil qilish va ularning tarjimadagi stilistik hamda pragmatik ekvivalentlarini aniqlash imkoniyati yaratilgan;
diniy nutq materiallari, lisoniy vositalarning nutqdagi faolligi, ingliz va o‘zbek tillaridagi diniy ritorikaning lingvistik va ekstralingvistik jihatlari, shuningdek, lingvomadaniy ko‘rinishlari O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasining “O‘zbekiston” teleradiokanali DM “Madaniy ma’rifiy va badiiy eshittirishlar” bosh muharririyati tomonidan 2022–2023-yillar davomida tayyorlangan “Millat va ma’naviyat”, “Ta’lim va taraqqiyot”, “Hidoyat sari” nomli teledasturlar ssenariylarini yozishda foydalanilgan (O‘zbekiston milliy teleradiokompaniyasi O‘zbekiston teleradiokanali davlat muassasasining 2023 yil 18 noyabrdagi 04-36-1561-son ma’lumotnomasi). Natijada dasturlarda diniy nutq tahlili asosida ishlab chiqilgan lingvistik va ritorik yondashuvlar amaliy tavsiyalar shaklida tatbiq qilingan.
